در سوگ استراتژی

درپی هشدار کاهش بارندگی در 67 سال اخیر قزوین، فروردین امروز بررسی می‌کند؛
در سوگ استراتژی

چندی پیش مدیرعامل آب منطقه‌ای قزوین اعلام کرد میزان بارش‌های باران 43 درصد کاهش یافته که نسبت به 67 سال اخیر بی‌سابقه است.


اعلام این خبر از سوی مراجع رسمی بیشتر به یک اعتراف‌نامه شبیه بود؛ اعترافی بر سال‌ها نبود مدیریت صحیح در حوزه منابع آبی که امروز، نه تنها دشت قزوین، بلکه سراسر کشور پهناور ایران را با تهدید و مخاطرات اجتماعی و زیستی روبرو ساخته‌است.
5 برابر شدن غارت آب‌های زیرزمینی
حسین اینانلو، مدرس دانشگاه و کارشناس حوزه آب در گفت‌وگو با «فروردین امروز» می‌گوید: علت اینکه بارندگی‌ها کم شده و رو به خشکسالی هستیم، به تغییرات اقلیمی مربوط است و درحال حاضر تغییرات اقلیمی یکی از مهمترین چالش‌های ایران و جهان به حساب می‌آید. عده‌ای می‌گویند وجود نیروگاه شهید رجایی یا هارپ در آمریکا به وضعیت دامن زده‌است؛ اما به هیچ وجه علمی و قابل اثبات نیست.  اینانلو می‌افزاید: امروز در نواحی مختلف ایران با کاهش بارندگی، افزایش دما و حتی تبدیل شدن بارش برف به باران مواجه هستیم که به عنوان سه واکنش اصلی از این تغییرات اقلیمی قابل ارزیابی است.
این فعال مدنی در پاسخ به این سوال که آب کره زمین به کجا می‌رود و چگونه با کاهش آن روبرو هستیم، تشریح می‌کند: قطعا میزان آب کره زمین در حالت جامد، مایع و گاز حتی اگر هیچ بارشی صورت نگیرد، باز هم یک مقدار ثابتی دارد و هرگز این مقدار ماده از زمین خارج نمی‌شود؛ اما اینکه چرا با کاهش بارندگی و کمبود این ماده حیاتی مواجه شده‌ایم، دلیلش جابه‌جایی و فشارهای دمایی در سطح کره زمین است. این کارشناس حوزه اقلیم ادامه می‌دهد: اگر امسال به جدول بارش کشورهای اروپایی نگاهی بیندازید، خواهید دید که اروپا با افزایش میزان بارندگی نسبت به سال‌های اخیر همراه بوده و حتی افزایش بارش برف در کشور روسیه و آلمان سبب شده تا پروازهای هوایی چندین بار لغو شود.
اینانلو برای روشن شدن موضوع یک مثال ساده مطرح می‌کند: فرض کنید دیگ درحال بخاری در منزل شما وجود دارد و این گازها در قسمت دیگر منزل شما به صورت بارش باران نمود پیدا می‌کند. حال در نظر بگیرید یک دمنده یا پنکه‌ای در نزدیکی این دیگ درحال بخار، تبخیر گاز را به سمت دیگر منزل هدایت کند، چه اتفاقی می افتد؟ قطعا با افزایش میزان بارش در یک قسمت و نبود بارش باران در قسمت قبلی یا همیشگی در این منزل مواجه خواهیم شد. امروز چرخه آبی در روی کره زمین دستخوش چنین تغییراتی است که در مباحث علمی  باعنوان تغییرات اقلیمی یا تغییرات سینوپتیکی شناخته می‌شود.
این مدرس دانشگاه یادآور می‌شود: اگر 20 سال پیش پایین آمدن سطح آب‌های زیرزمینی را دنیال می کردید، سالیانه 20 سانتیمتر بود؛ اما اکنون حدودا به یک متر افزایش یافته و می‌توان گفت غارت آب‌های زیرزمینی 5 برابر شده‌است. به طور حتم یکی از موضوعاتی که باید در دستور کار مدیران استانی قرار بگیرد، برخورد با چاه‌های غیرمجاز در نواحی مختلف استان است. این درحالی است که پیش بینی شده‌بود حدود سه هزار و 500 چاه غیرمجاز در استان موجود است که باید مسئولان استان به این وضعیت پاسخ دهند.
بیابان شدن قزوین تا 25 سال آینده
یک پژوهشگر حوزه آب سوء مدیریت را مشکل بحران آب می‌داند. علی قاسمی، در گفت‌وگو با «فروردین امروز» در مورد بحران آب اظهار می‌کند: مدیری که به کلی‌گویی بسنده می‌کند و انتظار دارد همه مردم تلاش کنند یا به صرفه جویی روی بیاورند، بی‌لیاقت است. این مدیران هنوز سیاست‌گذاری لازم در حوزه آبی را بلد نیستند و مشکل اساسی ما متاسفانه در استان قزوین و حتی کشور، نبود یک استراتژی کوتاه یا بلند مدت در حوزه مدیریت منابع آبی است.
 او می‌افزاید: بیش از 90 درصد مشکلات آبی در کشور به سوء مدیریت در حوزه آبی مربوط ‌‌می‌شود و با این روند کشور ما تا 25 سال آینده به ویرانه‌ای از خشکسالی بدل خواهد شد و طبق پژوهش‌های من، استان قزوین در همین مدت زمانی به کویر و بیابان تبدیل می‌شود.
قاسمی تصریح می‌کند: متاسفانه مدیریت کشور بسیار پرهزینه است و مدیران هم چندان راهکارهای مناسبی برای مدیریت مصارف آبی ارائه نمی‌دهند. مدیران ما عادت کردند برای کوچکترین مشکلی موضوع اعتبارات را مطرح کنند؛ درحالی که با 2 درصد این اعتبارات موجود و مدیریت صحیح می‌توان بخش اعظمی از مشکلات را از پیش روی برداشت. به همین دلیل دولت باید خودش را با شرایط موجود تطبیق دهد. داروین قرن‌ها پیش مطرح کرد باهوش‌ها زنده نمی‌مانند؛ بلکه سازگارترین‌ها موفق خواهند بود.
این پژوهشگر حوزه آب یادآور می‌شود: در حال حاضر اولویت مدیران استان، تغییر الگوی کشت و مصرف، بکارگیری سیستم‌های نوین و ارتقاء آموزش و اصلاح مدیریتی را در دستور کار قرار دهند. امام علی (ع) می‌فرماید: هرکسی آب و خاک دارد و در فقر زندگی می‌کند، از من نیست. در حال حاضر طرح‌هایی از سوی سازمان نیروهای مسلح مبنی بر بارورسازی ابرها و شیرین کردن آب در دستور کار قرار دارد که اگر محقق شود می‌تواند در کشف آب‌های جدید بسیار موثر واقع شود.
اخلال در توسعه و امنیت
یک جامعه شناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی به فروردین امروز می‌گوید:  اولین پیامد کمبود منابع آبی، به جابه‌جایی جمعیت منجر می‌شود. آب عاملی است که افراد در یک محل سکونت دارند و می‌توانند به کسب و کار مشغول شوند؛ بنابراین جمعیت در صورت کمبود منابع آبی به سمت نواحی با امکانات بیشتر مهاجرت می‌کند.
کریم تفضلی می‌گوید: تقریبا دو سوم خاک ایران کویری است و بیشتر جمعیت ما در حوالی دو نوار  البرز و زاگرس که منابع آبی بیشتری دارند، به صورت مبسوط ساکن هستند. حال اگر مهاجرت جمعیت به این مناطق افزایش یابد و توزیع مدیریت اجتماعی و اقتصادی به صورت صحیح و عادلانه صورت نگیرد، مجددا با پیامد تازه‌ای نظیر بیکاری مواجه خواهیم بود؛ چراکه این مهاجرت اجباری بوده و هیچ برنامه‌ریزی از قبل روی آن صورت نگرفته‌است.
او می‌افزاید: از آنجایی که حدود 30 درصد فعالیت‌های اقتصادی ایران در حوزه کشاورزی است و چون این حوزه به منابع آبی نیاز دارد، بنابراین مسئله دیگر از دست دادن فرصت‌های کشاورزی و قطعا افزایش حجم بیکاری روی بخش‌های دیگر جامعه است. البته در همین موقعیت کنونی نیز عده‌ای معتقدند که کشاورزی در ایران به صرفه نیست و باید آن را تعطیل کرد و به سمت مشاغل دیگر رفت.
تفضلی با اشاره به اینکه پیامد دیگر از دست دادن منابع آبی را باید در سطح کلان کشور جستجو کرد، عنوان می‌کند: وقتی انرژی لازم به منظور پیشبرد اهداف توسعه دچار کمیابی شود، قطعا برخی از محورهای توسعه که بر مبنای انرژی آبی قرار دارد، از چرخه خارج می‌شوند. این فعال اجتماعی ادامه می‌دهد: حتی کمبود منابع آبی در کشور، حوزه امنیت را با مخاطرات جدی روبرو می‌سازد. برای مثال منطقه هامون در سیستان و بلوچستان به دلیل کمیابی منابع آبی امکان کشاورزی را برای ساکنین فراهم نکرد  و شاهد هستیم قاچاق و مشاغل دلالی در این نواحی افزایش یافته‌است.
تفضلی تاکید می‌کند: باید در الگوی مصرف صنعتی و کشاورزی تغییراتی حادث شود. در کشور ما 8درصد منابع آبی صرف مصارف خوراکی یا شرب می‌شود و 92 درصد منابع آبی ما را بخش کشاورزی و صنعتی به خود اختصاص داده‌است. کشور ما همیشه با کمبود بارش مواجه بوده‌است و امروز باید سیاست‌گذاری‌ها در حوزه صنعت و کشاورزی تغییر کند. برای مثال  قنات‌های موجود در کشاورزی که به نظر من جزو هشتمین معجزه دنیا شناخته می‌شدند، از بین رفته و نیازمند جایگزین‌های مناسب هستیم.
پژوهشگر مسائل اجتماعی  در پایان یادآور می‌شود: پاشنه آشیل کشور  ما همین کمبود منابع آبی است و این موضوع مخاطرات فراوانی به دنبال دارد. متاسفانه عده‌ای غافل هستند و نمی‌دانند تا چه حد کمبود آب می‌تواند بحرانی باشد و اگر مورد توجه قرار نگیرد، نارضایتی و نافرمانی مدنی، به حوزه کشاورزی و روستاها می‌رود.
 به نظر می‌رسد باوجود تذکرهای پیاپی کارشناسان و حتی خود مدیران، هنوز بحران آب، جدی نیست که یک اقلیم شناس اعلام می‌کند که غارت آب‌های زیرزمینی 5 برابر شده‌است.

سامان محمدی

چهارشنبه 11 بهمن 1396
09:16:20