قرار بود شوراهای اسلامی، خانه مردم در مدیریت شهری باشند؛ نهادی که صدای شهروندان را به اتاقهای تصمیمگیری برساند و میان مردم و مدیران شهری پل ارتباطی ایجاد کند. بیش از ۲۵سال از آغاز فعالیت شوراها در کشور میگذرد؛ نهادی که زمانی با امید افزایش مشارکت عمومی و تقویت مردمسالاری محلی شکل گرفت، اما امروز خود به یکی از موضوعات مورد نقد در حوزه مدیریت شهری تبدیل شده است.
آیا شوراها همچنان نماینده مطالبات مردم هستند؟ چرا بخشی از سرمایه اجتماعی نسبت به این نهاد کاهش یافته است؟ دخالت در امور اجرایی شهرداریها، سیاسی شدن شوراها و فاصله گرفتن از مأموریت اصلی تا چه اندازه در این وضعیت نقش داشته است؟
«امیر جعفرزادگان»، مدیرکل دفتر امور شهری و شوراهای استانداری قزوین، در گفتوگوی اختصاصی با «فروردین امروز»، بیپرده از مهمترین آسیبها و چالشهای شوراهای اسلامی سخن میگوید؛ گفتوگویی که در بخشهایی از آن، نقدهای صریحی نسبت به عملکرد شوراها مطرح میشود.
شوراها از مسیر اولیه خود فاصله گرفتهاند
جعفرزادگان در پاسخ به این پرسش که شوراها تا چه اندازه توانستهاند به هدف اصلی خود یعنی مشارکت واقعی مردم در اداره امور شهر و روستا دست پیدا کنند، اظهار کرد: شوراهای اسلامی براساس اصول قانون اساسی از سال ۱۳۷۸ فعالیت خود را آغاز کردند؛ اصلی که سالها مغفول مانده بود. هدف از تشکیل شوراها، مشارکت مستقیم مردم در اداره امور شهرها و روستاها بود و قرار بود مردم از طریق نمایندگان منتخب خود در سرنوشت شهر نقشآفرینی کنند.
وی افزود: با وجود دستاوردهایی که شوراها داشتهاند، باید بپذیریم که در دورههای مختلف، این نهاد به تدریج از نگاه و ایده اولیه خود فاصله گرفته است. شوراها اگرچه مستقیماً توسط مردم انتخاب میشوند، اما در بسیاری از موارد نتوانستهاند به شکل کامل تجلی اراده و خواست واقعی مردم در مدیریت شهری باشند.
سیاست؛ مهمترین مهمان ناخوانده شوراها
مدیرکل امور شهری و شوراهای استانداری قزوین یکی از مهمترین آسیبهای شوراها را سیاسی شدن این نهاد دانست و گفت: شوراها ذاتاً نباید محل رقابتهای سیاسی باشند. هرچند انتخابات ماهیتی رقابتی دارد، اما شوراها باید بر مسائل شهر و شهروندان تمرکز کنند. متأسفانه در سالهای گذشته فضای شوراها با جناحبندیها و رقابتهای سیاسی گره خورده و این مسئله بخشی از کارکرد تخصصی شوراها را تحت تأثیر قرار داده است.
وی ادامه داد: در بسیاری از موارد، شوراها به جای تمرکز بر مسائل توسعه شهری، درگیر اختلافات و کشمکشهایی شدهاند که ریشه در رقابتهای سیاسی دارد. همین موضوع موجب شده تصمیمگیریهای تخصصی در حوزههای عمرانی، اجتماعی، فرهنگی و خدمات شهری تحت تأثیر قرار گیرد.
وقتی انرژی شهردار صرف شورا میشود
جعفرزادگان با اشاره به یکی دیگر از مشکلات موجود در مدیریت شهری گفت: گاهی شهرداری که انتخاب میشود فردی متخصص و دارای تجربه است، اما برخی اعضای شورا در حوزههایی ورود میکنند که خارج از حدود وظایف قانونی آنان است.
وی افزود: امروز بخش قابل توجهی از انرژی شهرداران صرف پاسخگویی به مطالبات و درخواستهای اعضای شورا میشود؛ در حالی که این انرژی باید صرف حل مشکلات شهر و شهروندان شود. این مسئله بخشی از ظرفیت مدیریت شهری را هدر میدهد و روند توسعه شهر را با مشکل مواجه میکند.
برخی شوراها به شورای شهرداری تبدیل شدهاند
شاید صریحترین بخش این گفتوگو جایی باشد که مدیرکل امور شهری استانداری قزوین از تغییر کارکرد برخی شوراها سخن میگوید.
او در این باره اظهارکرد: در برخی موارد شوراها به جای آنکه شورای شهر باشند، به شورای شهرداری تبدیل شدهاند.
وی توضیح داد: شوراها باید نماینده مطالبات مردم باشند؛ اما گاهی مشاهده میشود که بخش عمده توجه آنها معطوف به مسائل داخلی شهرداری است. در چنین شرایطی مطالبات واقعی شهروندان کمتر دیده میشود و شورا از جایگاه اصلی خود فاصله میگیرد.
زنگ خطر برای سرمایه اجتماعی
جعفرزادگان معتقد است ادامه این روند میتواند به کاهش اعتماد عمومی منجر شود. وی گفت: در سالهای اخیر سرمایه اجتماعی به دلایل مختلف آسیب دیده است. بخشی از این مسئله به عملکرد نهادهای مختلف از جمله شوراها بازمیگردد. زمانی که شهروندان احساس کنند افرادی که به آنها رأی دادهاند پیگیر مطالباتشان نیستند، طبیعی است که اعتماد عمومی کاهش پیدا کند.
او افزود: کاهش اعتماد عمومی در نهایت میتواند بر میزان مشارکت مردم در انتخابات نیز اثر بگذارد و این موضوع برای هر نظام مردمسالار یک زنگ هشدار محسوب میشود.
راه اصلاح چیست؟
مدیرکل امور شهری استانداری قزوین راه برونرفت از این وضعیت را در سه محور اصلی میداند: آموزش، نظارت و مطالبهگری.
وی گفت: اعضای شوراها از میان اقشار مختلف جامعه انتخاب میشوند و نمیتوان شرط کرد که همه آنان متخصص حوزه مدیریت شهری باشند. اما میتوان با آموزشهای تخصصی، استفاده از ظرفیت کمیسیونها و ارتقای دانش مدیریتی، بخشی از این کمبودها را جبران کرد.
او همچنین بر نقش رسانهها، تشکلهای مدنی، نهادهای نظارتی و خود شهروندان در اصلاح عملکرد شوراها تأکید کرد و گفت: شوراها باید منافع عمومی را بر منافع فردی، گروهی و سیاسی ترجیح دهند و مردم نیز از نمایندگان خود مطالبهگری کنند.
سرنوشت تمدید شوراها چه میشود؟
جعفرزادگان درباره تمدید دوره ششم شوراهای اسلامی نیز اظهار کرد: انتخابات شوراها به تعویق افتاده است، اما درباره نحوه تمدید فعالیت شوراهای فعلی هنوز تصمیم نهایی اعلام نشده و باید منتظر نظر مراجع رسمی و قانونی باشیم.
وی تأکید کرد: در نهایت مردم بهترین داور عملکرد شوراها هستند و ارزیابی اصلی در انتخابات آینده انجام خواهد شد.
مدیریت شهری در مسیر تخصصی شدن
مدیرکل امور شهری استانداری قزوین در بخش دیگری از سخنان خود از تغییر رویکرد در انتخاب مدیران شهری خبر داد.
وی گفت: آییننامههای جدید شرایط احراز شهرداران بر تخصص، تحصیلات مرتبط و سوابق مدیریتی تأکید بیشتری دارد و تلاش میشود مدیریت شهری بیش از گذشته به سمت تخصصگرایی حرکت کند.
او از اجرای طرح «مدرسه شهردار» در استان قزوین خبر داد و افزود: قزوین به عنوان پایلوت این طرح انتخاب شده و تاکنون چندین دوره آموزشی برای تربیت مدیران آینده شهرداریها برگزار شده است.
توسعه شهری فقط بتن و آسفالت نیست
جعفرزادگان در پایان گفتوگو با فروردین امروز با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی توسعه شهری گفت: شهر فقط خیابان، پل و پروژه عمرانی نیست. شهر یک موجود زنده است و توسعه پایدار زمانی محقق میشود که در کنار توسعه کالبدی، به فرهنگ شهری، نشاط اجتماعی، کیفیت زندگی، محیط زیست و رضایت شهروندان نیز توجه شود.
او تأکید کرد: اگر توسعه شهری را صرفاً در ساختوساز خلاصه کنیم، از بخش مهمی از رسالت مدیریت شهری غافل خواهیم شد.
