وقتی گزارشها از کاهش سن شروع مصرف مواد مخدر در قزوین خبر میدهند و نام دانشآموزان پایههای هشتم و نهم در میان مصرفکنندگان شنیده میشود، مسئله دیگر یک آسیب فردی نیست؛ نشانهای است از تغییری نگرانکننده در بافت اجتماعی شهری که جمعیتش حدود ۶۰۰هزار نفر است و بیش از هر زمان دیگری به سیاستهای پیشگیرانه منسجم نیاز دارد.
براساس آمار رسمی ستاد مبارزه با مواد مخدر، حدود ۲.۸میلیون نفر در کشور مصرفکننده موادمخدر هستند و با احتساب خانوادهها، بین ۱۰ تا ۱۲میلیون نفر بهطور مستقیم یا غیرمستقیم با پیامدهای آن درگیرند. در قزوین نیز به گفته مسئولان، ۶۰درصد مراجعهکنندگان به مراکز ترک اعتیاد استان، ساکن شهر قزویناند؛ آماری که نشان میدهد مسئله در قلب استان جریان دارد، نه در حاشیه آن. اما پشت این اعداد، زندگیهایی قرار گرفته که هرکدام مسیری متفاوت را طی کردهاند.
«یوسف کاظمی»، نوجوان ۱۵ساله، از خانهای میگوید که در آن مصرف مواد عادی شده بود. پدری بیکار و مصرفکننده، فضایی ساخته بود که در آن «خطر» دیگر رنگ هشدار نداشت. او میگوید نخستین بار از روی کنجکاوی نبود؛ تصور میکرد آسیبی ندارد.
«پارسا شریفی»، ۱۸ساله، در حالی که بیکاری و نبود امکانات تفریحی را دلیل اصلی دلزدگی خود میداند، از مصرف «گل» برای پذیرفته شدن در جمع دوستان سخن میگوید؛ مادهای که به گفته خودش دسترسی به آن آسان و ارزان است.
مادر «مبینا سجادیپور»، دختر ۲۳سالهای که درگیر اعتیاد شده، از تغییرات تدریجی رفتار دخترش میگوید؛ کمحرفی، گوشهگیری و خستگیهایی که جدی گرفته نشد و زمانی که خانواده به واقعیت رسید، فاصله تا بحران کوتاه شده بود.
«مصطفی کاشانی»، ۴۵ساله، روایت دیگری دارد؛ نوجوانی ورزشکار که توصیهای ساده برای «رفع خستگی» او را به مصرف تریاک کشاند. سالها رانندگی در جاده، تنهایی و فشار اقتصادی، مصرف تفننی را به وابستگی تبدیل کرد. امروز هشت سال است در مسیر ترک قرار دارد، اما میگوید اعتیاد او را از جمعهای خانوادگی دور کرد و فرصت ازدواج را از او گرفت.
سرهنگ «علی خمسه»، رئیس پلیس مبارزه با موادمخدر استان قزوین در گفتوگو با «فروردین امروز» کاهش سن شروع مصرف را نگرانکنندهترین مسئله میداند. به گفته او، مواردی از مصرف در میان دانشآموزان پایه هشتم و نهم گزارش شده است. وی تأکید میکند که حدود ۱۰درصد معتادان شناساییشده استان در بازه سنی ۱۸ تا ۳۰سال قرار دارند و حدود ۸۵درصد زیر ۶۰سالاند؛ آماری که نشان میدهد بار اصلی این آسیب بر دوش قشر جوان و فعال جامعه است.
خمسه همچنین میگوید در ۸۰درصد موارد، بستر اولیه اعتیاد در خانواده شکل میگیرد و گرایش به مواد صنعتی مانند «گل و گراس» به دلیل تغییر ذائقه، قیمت پایینتر و مجازات سبکتر رو به افزایش است. او کمبود ظرفیت مراکز ماده۱۶ را یکی از چالشهای جدی استان میداند و تصریح میکند که تنها برای یکدهم معتادان متجاهر ظرفیت وجود دارد.
در حوزه درمان، دکتر سید«حمیدرضا قافلهباشی»، سرپرست دانشگاه علوم پزشکی قزوین از فعالیت ۱۵۴مرکز درمان سوءمصرف مواد در استان خبر میدهد؛ دو مرکز دولتی، یک مرکز موقت کاهش آسیب و ۱۵۱مرکز خصوصی در شهرستانهای قزوین، بوئینزهرا، تاکستان، البرز و آوج. به گفته او، به ازای هر ۲۰مراجعهکننده، یک نفر زن است؛ نسبتی که هرچند پایین به نظر میرسد، اما نشان میدهد اعتیاد دیگر مسئلهای صرفاً مردانه نیست.
«زهرا غلامرضایی»، مدیرکل بهزیستی استان نیز از فعالیت ۱۹مرکز اقامتی و یک مرکز ماده۱۶ زیر نظر بهزیستی خبر میدهد و میگوید چهار مرکز توانمندسازی ویژه بهبودیافتگان، تاکنون ۲۳۹نفر را پذیرش کردهاند. با این حال، او مهمترین چالش پیشگیری را جزیرهای عملکردن دستگاهها و نبود استمرار در آموزشها میداند و بر ضرورت تقویت نشاط اجتماعی، برنامههای فرهنگی و ورزش ارزانقیمت برای خانوادهها تأکید میکند.
آموزشوپرورش استان در مدارس، نیز برنامههایی را اجرا کرده است. «هادی طاهرخانی»، رئیس اداره امور تربیتی و مراقبت در برابر آسیبهای اجتماعی، از اجرای طرح «کانون یاریگران زندگی» در حدود ۶۰۰مدرسه و برگزاری ۷۴۰جلسه آموزشی پیشگیری از اعتیاد خبر میدهد. او میگوید گرایش نوجوانان به موادمخدر در سطح جهانی رو به افزایش است، اما نرخ آن در قزوین پایینتر از متوسط جهانی است. با این حال، نگرانی از عادیسازی مصرف سیگار و مواد در برخی تولیدات فضای مجازی و سینمایی، چالشی جدی برای فرهنگسازی محسوب میشود.
«الهه علیخانی»، روانشناس نیز دوره ۱۸ تا ۳۰سالگی را مرحلهای بحرانی میداند که با جستوجوی هویت، هیجانخواهی و فشارهای اقتصادی و اجتماعی همراه است. به گفته او، برخی جوانان برای مقابله با استرس، بیثباتی شغلی و احساس درماندگی، به مواد بهعنوان مکانیسمی ناکارآمد برای خوددرمانی پناه میبرند. وجود افسردگی، اضطراب و ضعف در تنظیم هیجانها میتواند این گرایش را تشدید کند و در چنین شرایطی، گروه همسالان نقش مهمی در عادیسازی مصرف دارد.
برآیند این روایتها و آمارها تصویری روشن ارائه میدهد: سن شروع اعتیاد در قزوین کاهش یافته، الگوهای مصرف تغییر کرده و خانوادهها بیش از گذشته در خط مقدم این آسیب قرار گرفتهاند. هرچند ظرفیتهای درمانی و برنامههای آموزشی در استان فعال است، اما پیشگیری پایدار نیازمند هماهنگی مستمر، سرمایهگذاری فرهنگی و توجه جدی به معیشت و نشاط اجتماعی جوانان است. اعتیاد ناگهان وارد زندگی نمیشود؛ آرام و بیصدا پیش میآید. مهار آن نیز نه با یک اقدام مقطعی، که با تصمیمی پیگیر و جمعی امکانپذیر است؛ تصمیمی که اگر امروز جدی گرفته نشود، هزینهاش فردا سنگینتر خواهد بود.
