محمد قزوینی؛ ابوریحان ثانی

دانشمندی یگانه که به گفته ایرج افشار می‌توان او را «ابوریحان بیرونی ثانی» خواند؛ چرا که علم و تحقیق و وسعت فوق‌العاده اطلاعات و فضل شرقی را برای اولین‌بار با روح تحقیق و پژوهش انتقادی غربی درهم آمیخت. پدربزرگش ملاعبدالعلی قزوینی، از دانشمندان برجسته قزوین بود و پدرش عبدالوهاب قزوینی، مشهور به ملا آقای قزوینی یکی از چهار نویسندۀ کتاب معروف «نامۀ دانشوران» و مدرس مدرسۀ معیرالممالک بود. استعداد و توانایی‌های قزوینی به حدی بود که در امور فرهنگی و پژوهشی در مصدر خدمتی مهم قرار گیرد، اما او را به کاری شایسته و درخور نگماشتند. کسادی بازار علم و ادب و بی‌بهایی متاع فضل و هنر، قزوینی را از اقامت در وطن دل‌تنگ ساخت و جلای وطن کرد. ۳۶ سال دوری قزوینی از ایران که یکسره در کتابخانه ها و مراکز علمی و فرهنگی گذشت، خدمات عظیمی را به فرهنگ و ادبیات ایران در تحقیق و تصحیح متون کهن ایرانی برجای گذاشت که او را به «بنیان مرصوص» فرهنگ ایران بدل ساخت.