علی احمدی، استادیار علوم سیاسی، درخصوص صداهای منتقد وضع موجود در مراسم ملی و مذهبی به «فروردین امروز» می گوید: طبیعتا گروهها و جناحهای سیاسی در نظامهایی که تحرک سیاسی و انتقال قدرت از طریق سازوکارهای انتخاباتی صورت میگیرد، به دنبال تاثیرگذاری بر ذهن تودههای مردم و ترغیب آنها به ایدئولوژی سیاسی خود هستند. این تاثیرگذاری خود نیازمند ابزارهایی است که با توجه به ویژگیهای جوامع در هر کشوری از دیگری متفاوت است.
او ادامه میدهد: در مذهب شیعه مراسم مذهبی و شرکت در آنها برای عموم مردم از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است، در کنار آن، جمع شدن افراد در یک محفل و شنونده بودن آنها دقیقا همان چیزی است که سیاسیون به دنبال آن هستند. در این میان، برخی که تریبون را در چنین مراسمی در اختیار دارند، آن را به یک میتینگ سیاسی تبدیل میکنند تا بلکه تفکر سیاسی خود را به شرکت کنندگان القا کنند.
احمدی، با اشاره به این موضوع که در کشور ما، سیاست به عنوان یک عرصه تخصصی مطرح نیست،بیان می کند: متاسفانه در کشورهایی نظیر ما که گرایشها و جناحبندیهای سیاسی مرزهای مشخصی ندارد وعرصه رقابتهای سیاسی از مسیر درست خود خارج میشود، نتیجه آن همین تبدیل شدن مراسم مذهبی به میتینگ سیاسی و ورود غیرمتخصصین برای هدایت مردم به سمت یک ایدئولوژی سیاسی خاص است.
او میافزاید: وقتی چنین اتفاقی رخ میدهد و کسانی سعی در رهبری سیاسی مردم دارند که شاید اشراف خاصی هم نداشتهباشند، از آنجایی که منطقی علمی و تجربی حاکم نیست که با دلیل و برهان ثابت شده برخورد کند، کار به رفتار احساسی و توهین و افترا میکشد که خود مصداق پوپولیسم است.
این استاد علوم سیاسی در خصوص سخنان پوپولیستی در چنین مراسمی بیان می کند: پوپولیسم به هر ابزاری متوسل میشود تا دیدگاه سیاسی خود را ترویج دهد.
به گفته او، در اروپا و در کشورهای پیشرفته، احزاب پوپولیست شروع به رشد کردند و امروز نیز حیات دارند و در کشوری نظیر ما هم برخی به این احساس رسیدهاند که مراسم ملی یا مذهبی که همان پتانسیل احزاب را بدون صرف وقت، صرف هزینه و یا ترغیبات ایدئولوژیک میکنند، مکان مناسبی برای ترویج تمایلات جناحی هستند.
احمدی بر این اعتقاد است که تبعات جناحی برخورد کردن این طیف در مراسم مذهبی بیش از هر چیز متوجه خود مذهب خواهد بود. جمعیت شرکتکننده در این مراسم طبیعتا از دیدگاههای متنوع سیاسی و یا اجتماعی برخوردارند؛ یعنی به لحاظ فکری یکسان نیستند وطرفداری از یک دیدگاه سیاسی خاص آن هم توسط مداح یا سخنرانی که فلسفه وجودیاش تبلیغ دین و یا حتی ابعاد سیاسی نهضت شیعیان در طی تاریخ است، میتواند در بین آنها و به ویژه نسل جوان نوعی بدبینی ایجاد کند.
او با اشاره به اینکه، این برخوردها به ویژه با نزدیک شدن به انتخابات به اوج خود میرسد، عنوان میکند: ازآنجایی که مردم این گونه مراسم را سنبل وحدت سیاسی شیعیان و انجام فرائض دینی خود قلمداد می کنند در سطح اجتماعی نیز تبعات مثبتی نخواهد داشت. مصداق این امر واکنشهایی است که از سوی مردم و یا حتی بسیاری از علما به چنین برخوردهایی در انتخاباتهای اخیر صورت پذیرفت.
احمدی توضیح می دهد: انتخابات در نظامهای سیاسی دموکرات یا شبه دموکرات برای سیاسیون، احزاب و گروههای سیاسی حکم فینال را دارد. برنده شدن در فینال سیاست که همان انتخابات است؛ یعنی غلبه یافتن در اندیشه و کنش سیاسی واساسا فلسفه شکلگیری احزاب و جناحبندیهای سیاسی در دنیای مدرن ساز، کاری برای برگزاری انتخابات بودهاست.
این استاد علوم سیاسی براین باور است: درانتخابات، تودههای مردم به واسطه رأیی که دارند، بیشتر از گذشته مورد توجه جناحهای سیاسی قرار میگیرند و سیاسیون برای فراخواندن آنها به خود از هر روشی استفاده می کنند. این طبیعی است که جناح یا جناحهایی که در یک دوره قدرت را در دست ندارند و نقش اپوزیسیون را ایفا میکنند، شروع به تحرک مردم و عمده کردن نقاط ضعف طیف سیاسی حاکم کنند.
احمدی در خصوص اخلاق مداری در عرصه رقابتهای سیاسی بیان میکند: گاهی آنگونه که میبینیم، از حد و مرزهای نقد متدلوژیک فراتر رفته و به تخریب تبدیل میشود. این خود نقطه آغازین دور شدن از سیاست اخلاق مدار و حاکم شدن سیاست ابزاری است؛ سیاست ابزاری در حوزه نظری، حتی استفاده ابزاری از خود اخلاق را برای به دست آوردن و یا حفظ قدرت جایز میدانند و پیشبرد چنین بُعدی از سیاست برای ما تبعات سنگینی در پی دارد.
او با اشاره به اینکه چگونه میتوان شعارهای پوپولیستی را شناسایی کرد، توضیح می دهد: برای این کار باید با نزدیک شدن به انتخابات و با کمی فاصله گرفتن از دیدگاههای شخصی خود و بدون در نظر گرفتن اینکه شعارها از سوی چه طیفی داده میشود، باید به حقیقت سنجی آنها بپردازیم و بدون تعصب و پیش داوری دست به انتخاب بزنیم.
این استاد دنشگاه بر این باور است: امروز پوپولیسم نه تنها در کشور ما بلکه در تمام دنیا در عرصه رقابتهای سیاسی وجود دارد. بدون اغراق باید گفت که امروز پوپولیسم اگر حرف اول را در سیاست نزند، تاثیرگذارترین گرایش در تعیین رهبران سیاسی جهان بودهاست. با نگاهی به انتخابات اخیر در اروپا و امریکا به روشنی میتوان این موضوع را دریافت و تجربه نشان داده که در کشور ما نیز شعارهای پوپولیستی همواره توانسته اثربخش و تعیین کننده باشد. این از یک سو ریشه در فرهنگ سیاسی ما و از سوی دیگر ریشه در لحظهای و پروژهای بودن سیاست در ایران دارد.
او، با اشاره به این که در عرصه انتخابات در ایران حتی جناحهایی که در عرصه تئوریک بر عقلانیت تاکید دارند در عرصه رقابتهای انتخاباتی پوپولیستی رفتار میکنند، عنوان میکند: این خود نشان دهنده این است که ما متاسفانه این اندیشه را در خود نهادینه میکنیم که راهی جز پوپولیستی رفتار کردن نیست.
احمدی در پایان با اشاره به این که این شعارها در ایران معمولا پروژه محور هستند، توضیح میدهد: یعنی بیش از آن که یک مسئله اساسی و ریشهای را مد نظر قرار دهند، یک پروژه لحظهای را دنبال میکنند. معمولا چالشهای روز را شناسایی و در مقابل آنها این شعارها ساماندهی می شوند؛ از وضعیت معیشتی گرفته تا مسکن و غیره که دادن وعده های دم دستی برای حل آنها را موجب می گردد.
او ادامه میدهد: در مذهب شیعه مراسم مذهبی و شرکت در آنها برای عموم مردم از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است، در کنار آن، جمع شدن افراد در یک محفل و شنونده بودن آنها دقیقا همان چیزی است که سیاسیون به دنبال آن هستند. در این میان، برخی که تریبون را در چنین مراسمی در اختیار دارند، آن را به یک میتینگ سیاسی تبدیل میکنند تا بلکه تفکر سیاسی خود را به شرکت کنندگان القا کنند.
احمدی، با اشاره به این موضوع که در کشور ما، سیاست به عنوان یک عرصه تخصصی مطرح نیست،بیان می کند: متاسفانه در کشورهایی نظیر ما که گرایشها و جناحبندیهای سیاسی مرزهای مشخصی ندارد وعرصه رقابتهای سیاسی از مسیر درست خود خارج میشود، نتیجه آن همین تبدیل شدن مراسم مذهبی به میتینگ سیاسی و ورود غیرمتخصصین برای هدایت مردم به سمت یک ایدئولوژی سیاسی خاص است.
او میافزاید: وقتی چنین اتفاقی رخ میدهد و کسانی سعی در رهبری سیاسی مردم دارند که شاید اشراف خاصی هم نداشتهباشند، از آنجایی که منطقی علمی و تجربی حاکم نیست که با دلیل و برهان ثابت شده برخورد کند، کار به رفتار احساسی و توهین و افترا میکشد که خود مصداق پوپولیسم است.
این استاد علوم سیاسی در خصوص سخنان پوپولیستی در چنین مراسمی بیان می کند: پوپولیسم به هر ابزاری متوسل میشود تا دیدگاه سیاسی خود را ترویج دهد.
به گفته او، در اروپا و در کشورهای پیشرفته، احزاب پوپولیست شروع به رشد کردند و امروز نیز حیات دارند و در کشوری نظیر ما هم برخی به این احساس رسیدهاند که مراسم ملی یا مذهبی که همان پتانسیل احزاب را بدون صرف وقت، صرف هزینه و یا ترغیبات ایدئولوژیک میکنند، مکان مناسبی برای ترویج تمایلات جناحی هستند.
احمدی بر این اعتقاد است که تبعات جناحی برخورد کردن این طیف در مراسم مذهبی بیش از هر چیز متوجه خود مذهب خواهد بود. جمعیت شرکتکننده در این مراسم طبیعتا از دیدگاههای متنوع سیاسی و یا اجتماعی برخوردارند؛ یعنی به لحاظ فکری یکسان نیستند وطرفداری از یک دیدگاه سیاسی خاص آن هم توسط مداح یا سخنرانی که فلسفه وجودیاش تبلیغ دین و یا حتی ابعاد سیاسی نهضت شیعیان در طی تاریخ است، میتواند در بین آنها و به ویژه نسل جوان نوعی بدبینی ایجاد کند.
او با اشاره به اینکه، این برخوردها به ویژه با نزدیک شدن به انتخابات به اوج خود میرسد، عنوان میکند: ازآنجایی که مردم این گونه مراسم را سنبل وحدت سیاسی شیعیان و انجام فرائض دینی خود قلمداد می کنند در سطح اجتماعی نیز تبعات مثبتی نخواهد داشت. مصداق این امر واکنشهایی است که از سوی مردم و یا حتی بسیاری از علما به چنین برخوردهایی در انتخاباتهای اخیر صورت پذیرفت.
احمدی توضیح می دهد: انتخابات در نظامهای سیاسی دموکرات یا شبه دموکرات برای سیاسیون، احزاب و گروههای سیاسی حکم فینال را دارد. برنده شدن در فینال سیاست که همان انتخابات است؛ یعنی غلبه یافتن در اندیشه و کنش سیاسی واساسا فلسفه شکلگیری احزاب و جناحبندیهای سیاسی در دنیای مدرن ساز، کاری برای برگزاری انتخابات بودهاست.
این استاد علوم سیاسی براین باور است: درانتخابات، تودههای مردم به واسطه رأیی که دارند، بیشتر از گذشته مورد توجه جناحهای سیاسی قرار میگیرند و سیاسیون برای فراخواندن آنها به خود از هر روشی استفاده می کنند. این طبیعی است که جناح یا جناحهایی که در یک دوره قدرت را در دست ندارند و نقش اپوزیسیون را ایفا میکنند، شروع به تحرک مردم و عمده کردن نقاط ضعف طیف سیاسی حاکم کنند.
احمدی در خصوص اخلاق مداری در عرصه رقابتهای سیاسی بیان میکند: گاهی آنگونه که میبینیم، از حد و مرزهای نقد متدلوژیک فراتر رفته و به تخریب تبدیل میشود. این خود نقطه آغازین دور شدن از سیاست اخلاق مدار و حاکم شدن سیاست ابزاری است؛ سیاست ابزاری در حوزه نظری، حتی استفاده ابزاری از خود اخلاق را برای به دست آوردن و یا حفظ قدرت جایز میدانند و پیشبرد چنین بُعدی از سیاست برای ما تبعات سنگینی در پی دارد.
او با اشاره به اینکه چگونه میتوان شعارهای پوپولیستی را شناسایی کرد، توضیح می دهد: برای این کار باید با نزدیک شدن به انتخابات و با کمی فاصله گرفتن از دیدگاههای شخصی خود و بدون در نظر گرفتن اینکه شعارها از سوی چه طیفی داده میشود، باید به حقیقت سنجی آنها بپردازیم و بدون تعصب و پیش داوری دست به انتخاب بزنیم.
این استاد دنشگاه بر این باور است: امروز پوپولیسم نه تنها در کشور ما بلکه در تمام دنیا در عرصه رقابتهای سیاسی وجود دارد. بدون اغراق باید گفت که امروز پوپولیسم اگر حرف اول را در سیاست نزند، تاثیرگذارترین گرایش در تعیین رهبران سیاسی جهان بودهاست. با نگاهی به انتخابات اخیر در اروپا و امریکا به روشنی میتوان این موضوع را دریافت و تجربه نشان داده که در کشور ما نیز شعارهای پوپولیستی همواره توانسته اثربخش و تعیین کننده باشد. این از یک سو ریشه در فرهنگ سیاسی ما و از سوی دیگر ریشه در لحظهای و پروژهای بودن سیاست در ایران دارد.
او، با اشاره به این که در عرصه انتخابات در ایران حتی جناحهایی که در عرصه تئوریک بر عقلانیت تاکید دارند در عرصه رقابتهای انتخاباتی پوپولیستی رفتار میکنند، عنوان میکند: این خود نشان دهنده این است که ما متاسفانه این اندیشه را در خود نهادینه میکنیم که راهی جز پوپولیستی رفتار کردن نیست.
احمدی در پایان با اشاره به این که این شعارها در ایران معمولا پروژه محور هستند، توضیح میدهد: یعنی بیش از آن که یک مسئله اساسی و ریشهای را مد نظر قرار دهند، یک پروژه لحظهای را دنبال میکنند. معمولا چالشهای روز را شناسایی و در مقابل آنها این شعارها ساماندهی می شوند؛ از وضعیت معیشتی گرفته تا مسکن و غیره که دادن وعده های دم دستی برای حل آنها را موجب می گردد.
او ادامه میدهد: یکی دیگر از ویژگیهای این گونه شعارها پررنگ بودن ابعاد احساسی و بدور بودن از منطق و استدلال است؛ مثلا وعده حل مشکلاتی عمده در مدت زمانی محدود که این نیز خود میتواند معیاری برای تشخیص باشد.
اما معیار تشخیص شعارهای پوپولیستی گاهی به راحتی قابل شناسایی نیست. این شعارها از جذابیت بالایی برای توده ها برخوردار است؛ حتی گاهی میتواند در چارچوب شعارهایی که مخاطب آن قشر تحصیلکرده و طبقه متوسط جامعه است و از سوی طیفی که به ظاهر روشنفکر هم است، مطرح شود.
اما معیار تشخیص شعارهای پوپولیستی گاهی به راحتی قابل شناسایی نیست. این شعارها از جذابیت بالایی برای توده ها برخوردار است؛ حتی گاهی میتواند در چارچوب شعارهایی که مخاطب آن قشر تحصیلکرده و طبقه متوسط جامعه است و از سوی طیفی که به ظاهر روشنفکر هم است، مطرح شود.
مهسا فلاح حسینی
