مهاجرت روستاییان به شهر پدیدهای است که در فرآیند صنعتی شدن کشورها ظاهر شده و ماحصل آن بروز مشکلات و معضلات بسیاری برای جامعه است. هرساله مهاجرت از روستا به شهر سرعت بیشتری به خود میگیرد، به طوری که ارائه بستههای حمایتی و تسهیلات توسط دولت نمیتواند مانع از طغیان سیل این مهاجرتها شود. براساس اعلام موسسه ملی مطالعات جمعیتی کشور درحال حاضر ٤٠ هزار روستای کشور خالی از سکنه شدهاند و تغییر کاربری زمینهای کشاورزی نیز به یکی از مهمترین موضوعات قضایی ایران تبدیل شده است.اگر به سهم جمعیت مناطق شهری و روستایی از جمعیت کشور طی سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ که آخرین سرشماری نفوس و مسکن انجام شدهاست، نگاهی بیندازیم متوجه سرعت نجومی نابودی روستاها یا به دلیل مهاجرت بی رویه و یا تبدیل آنها به شهر میشویم، پدیدهای که شاید علت بسیاری از مشکلات امروز و فردای کشور در آن نهفته باشد.
فقر و بیکاری؛ عامل پررنگ مهاجرت
جمعیت کشور در سال۱۳۳۵ نزدیک به ۱۹میلیون نفر بود که از این میان نزدیک به ۱۳میلیون نفر از جمعیت کشور را روستاییان تشکیل میدادند؛ اما در سال۱۳۹۵جمعیت کشور طبق آمارها نزدیک به ۸۰میلیون نفر اعلام شدهاست که سهم شهرنشینان به ۴/۷۱ درصد و سهم روستاییان ۲۸ درصد است. مهاجرت از روستا به شهر امروز معضل بزرگی برای تمامی شهرها به حساب میآید؛ ازاین رو استان قزوین نیز از این قاعده مستثنی نبودهاست، به طوری که اکرم نجفی، مدیر کل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری، روستاهای خالی از سکنه استان را بر اساس آخرین سرشماری به تعداد ۲۵۱روستا اعلام میکند و در این باره به فروردین امروز میگوید: خالی از سکنه شدن روستاها معضلی همگانی برای تمام روستاهای کشور است و با توجه به بحران منابع آب که در حال حاضر با آن دست و پنجه نرم میکنیم مزید بر علت شده تا مهاجرت بیشتری صورت گیرد.
او ادامه میدهد: باتوجه به اینکه راه کسب درآمد اهالی روستا،از طریق کشاورزی و دامداری است با وجود مشکلات اقلیمی، بحرانهای طبیعی موجود و در نتیجه مشکلات اقتصادی و بیکاری، اکثر روستاییان ترجیح میدهند به شهرها مهاجرت کنند و به مشاغل کاذب شهری روی بیاورند.
نجفی در ادامه به زیرساختها و خدمات رفاهی در روستاها اشاره و تصریح میکند: در حال حاضر تاسیسات مربوط به تامین برق،آب،گاز و تلفن نسبت به سالهای گذشته پیشرفت قابل ملاحظهای دارد، به طوری که در استان قزوین روستایی نیست که فاقد برق باشد و ۸۳درصد از روستاهای استان دارای گاز هستند.
مدیرکل دفتر امور روستایی ادامه میدهد: در روستاهایی که ۵ تا ۲۰ خانوار سکنه دارند، حداقل یک خط تلفن وجود دارد و در روستاهای بالای ۲۰خانوار برای هر منزل یک خط تلفن داده شدهاست.
به گفته این مسئول، در حال حاضر ۴۰۰نقطه روستایی دارای پوشش اینترنت و ۱۲۰روستا دارای پوشش اینترنتیهای وب هستند. نجفی با بیان اینکه ارائه خدمات رفاهی و فراهم ساختن زیرساختها مانع از مهاجرتها نشده، تصریح میکند: تا زمانی که مشکل بیکاری و فقر در روستاها حل نشود، متاسفانه ارائه خدمات رفاهی برای روستاییان راضی کننده نیست و به همین دلیل نمیتوانیم بگوییم با ساماندهی تاسیسات و فراهم کردن زیرساختهای لازم مانع از مهاجرت شویم.
او، مهمترین راهکار و اولویت در استان قزوین را ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی میداند و در این باره میافزاید: برای اشتغال تسهیلات مناسبی با سودهایی تک رقمی در نظر گرفته شدهاست و با توجه به اینکه توسعه کشاورزی به دلیل کمبود آب کمتر پیشنهاد میشود، به دستور استاندار قزوین،اولویت اهدای این تسهیلات به حوزه گردشگری بیشتر تعلق میگیرد.
به روستاییان انگ نزنیم
اما یک استاد دانشگاه معتقد است در چندسال آینده مهاجرت روستاییان به یک معضل بزرگ تبدیل میشود.
مصطفی بیات، استاد دانشگاه و جامعه شناس، خشکسالی و مشکلات معیشتی روستانشینان را دلیل اصلی مهاجرت میداند و میگوید: روستاییان از روی ناچاری به حاشیه شهرها روی میآورند که شیوع حاشیهنشینی در شهر ناشی از همین موضوع است.
او ادامه میدهد: اگر دولتمردان فکری به حال حل مشکلات روستاییان نکنند، معتقدم در کمتر از چهار سال آینده حاشیهنشینی به یکی از معضلات بزرگ و اساسی در شهر تبدیل میشود.
بیات در ادامه، ترس از انگ روستایی بودن را از دیگر دلایل مهاجرت روستانشینان به خصوص جوانان میداند و در این باره تصریح میکند: عباراتی چون دهاتی بودن، پشت کوهی و… در ادبیات نسل امروز به مراتب تاثیرات خود را بر روستانشینان گذاشته است و شاید دلیل مهاجرت اکثر جوانان روستایی ترس از همین انگها و عبارات است؛ درحالی که زندگی روستایی به معنی واقعی کلمه دارای ارزش و هویت است.
به گفته این استاد دانشگاه، مهاجرت، پدیده پیچیدهای است که با زبان،فرهنگ و شرایط اقتصادی ارتباط مستقیم دارد.
او با اشاره به دیگر دلایل مهاجرت میگوید: اصلاحات ارضی، مکانیزم قیمتها در خلاف جهت منافع کشاورزان، افزایش رشد جمعیت، دسترسی سخت به بیمارستان و مدارس در سطحهای مختلف و محروم بودن از ابتداییترین امکاناتی که به لحاظ قانونی جزو حق و حقوق شهروندی است، از عوامل دیگر مهاجرت هستند.
این استاد دانشگاه همچنین، کمبود امکانات زیربنایی و رفاهی، دسترسی به امکانات و رفاه شهری، نبود و یا کمبود نهادهای آموزشی، تفریحی، ورزشی، بهداشتی و درمانی در روستاها را از دلایل دیگر این مهاجرت میداند که البته در سالهای اخیر، کمبود امکانات کشاورزی و وضعیت خشکسالی و آب وهوایی کشور هم به این موارد افزوده شده و سبب شده تا نیروهای جوان و در سن کار به شهرها مهاجرت کنند. بیات میگوید: مهاجرت روستاییان به شهر و سپس ایجاد شهرکهای اقماری در کلانشهرها، بحثی مقابل توسعه پایدار و توسعه پایدار روستایی است و طبق آخرین تحقیقات میدانی انجام شده، مهمترین دلیل مهاجرت روستاییان به شهرها، نبودِ درآمد کافی در روستاهاست.
درحالی که هم کارشناسان و هم دولتیها، اشتغال را مهترین دلیل مهاجرت عنوان میکنند؛ اما به تازگی معاون استاندار، از کمکاری بانکها و فرمانداریها در اشتغال روستاییان انتقاد کردهبود.
به نظر میرسد با ادامه این روند و در کنار آن خشکسالی، باید شاهد مهاجرتهای بیشتر و حاشیهنشینی باشیم؛ رخدادی که منجربه افزایش آسیبهای اجتماعی میشود.
فقر و بیکاری؛ عامل پررنگ مهاجرت
جمعیت کشور در سال۱۳۳۵ نزدیک به ۱۹میلیون نفر بود که از این میان نزدیک به ۱۳میلیون نفر از جمعیت کشور را روستاییان تشکیل میدادند؛ اما در سال۱۳۹۵جمعیت کشور طبق آمارها نزدیک به ۸۰میلیون نفر اعلام شدهاست که سهم شهرنشینان به ۴/۷۱ درصد و سهم روستاییان ۲۸ درصد است. مهاجرت از روستا به شهر امروز معضل بزرگی برای تمامی شهرها به حساب میآید؛ ازاین رو استان قزوین نیز از این قاعده مستثنی نبودهاست، به طوری که اکرم نجفی، مدیر کل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری، روستاهای خالی از سکنه استان را بر اساس آخرین سرشماری به تعداد ۲۵۱روستا اعلام میکند و در این باره به فروردین امروز میگوید: خالی از سکنه شدن روستاها معضلی همگانی برای تمام روستاهای کشور است و با توجه به بحران منابع آب که در حال حاضر با آن دست و پنجه نرم میکنیم مزید بر علت شده تا مهاجرت بیشتری صورت گیرد.
او ادامه میدهد: باتوجه به اینکه راه کسب درآمد اهالی روستا،از طریق کشاورزی و دامداری است با وجود مشکلات اقلیمی، بحرانهای طبیعی موجود و در نتیجه مشکلات اقتصادی و بیکاری، اکثر روستاییان ترجیح میدهند به شهرها مهاجرت کنند و به مشاغل کاذب شهری روی بیاورند.
نجفی در ادامه به زیرساختها و خدمات رفاهی در روستاها اشاره و تصریح میکند: در حال حاضر تاسیسات مربوط به تامین برق،آب،گاز و تلفن نسبت به سالهای گذشته پیشرفت قابل ملاحظهای دارد، به طوری که در استان قزوین روستایی نیست که فاقد برق باشد و ۸۳درصد از روستاهای استان دارای گاز هستند.
مدیرکل دفتر امور روستایی ادامه میدهد: در روستاهایی که ۵ تا ۲۰ خانوار سکنه دارند، حداقل یک خط تلفن وجود دارد و در روستاهای بالای ۲۰خانوار برای هر منزل یک خط تلفن داده شدهاست.
به گفته این مسئول، در حال حاضر ۴۰۰نقطه روستایی دارای پوشش اینترنت و ۱۲۰روستا دارای پوشش اینترنتیهای وب هستند. نجفی با بیان اینکه ارائه خدمات رفاهی و فراهم ساختن زیرساختها مانع از مهاجرتها نشده، تصریح میکند: تا زمانی که مشکل بیکاری و فقر در روستاها حل نشود، متاسفانه ارائه خدمات رفاهی برای روستاییان راضی کننده نیست و به همین دلیل نمیتوانیم بگوییم با ساماندهی تاسیسات و فراهم کردن زیرساختهای لازم مانع از مهاجرت شویم.
او، مهمترین راهکار و اولویت در استان قزوین را ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی میداند و در این باره میافزاید: برای اشتغال تسهیلات مناسبی با سودهایی تک رقمی در نظر گرفته شدهاست و با توجه به اینکه توسعه کشاورزی به دلیل کمبود آب کمتر پیشنهاد میشود، به دستور استاندار قزوین،اولویت اهدای این تسهیلات به حوزه گردشگری بیشتر تعلق میگیرد.
به روستاییان انگ نزنیم
اما یک استاد دانشگاه معتقد است در چندسال آینده مهاجرت روستاییان به یک معضل بزرگ تبدیل میشود.
مصطفی بیات، استاد دانشگاه و جامعه شناس، خشکسالی و مشکلات معیشتی روستانشینان را دلیل اصلی مهاجرت میداند و میگوید: روستاییان از روی ناچاری به حاشیه شهرها روی میآورند که شیوع حاشیهنشینی در شهر ناشی از همین موضوع است.
او ادامه میدهد: اگر دولتمردان فکری به حال حل مشکلات روستاییان نکنند، معتقدم در کمتر از چهار سال آینده حاشیهنشینی به یکی از معضلات بزرگ و اساسی در شهر تبدیل میشود.
بیات در ادامه، ترس از انگ روستایی بودن را از دیگر دلایل مهاجرت روستانشینان به خصوص جوانان میداند و در این باره تصریح میکند: عباراتی چون دهاتی بودن، پشت کوهی و… در ادبیات نسل امروز به مراتب تاثیرات خود را بر روستانشینان گذاشته است و شاید دلیل مهاجرت اکثر جوانان روستایی ترس از همین انگها و عبارات است؛ درحالی که زندگی روستایی به معنی واقعی کلمه دارای ارزش و هویت است.
به گفته این استاد دانشگاه، مهاجرت، پدیده پیچیدهای است که با زبان،فرهنگ و شرایط اقتصادی ارتباط مستقیم دارد.
او با اشاره به دیگر دلایل مهاجرت میگوید: اصلاحات ارضی، مکانیزم قیمتها در خلاف جهت منافع کشاورزان، افزایش رشد جمعیت، دسترسی سخت به بیمارستان و مدارس در سطحهای مختلف و محروم بودن از ابتداییترین امکاناتی که به لحاظ قانونی جزو حق و حقوق شهروندی است، از عوامل دیگر مهاجرت هستند.
این استاد دانشگاه همچنین، کمبود امکانات زیربنایی و رفاهی، دسترسی به امکانات و رفاه شهری، نبود و یا کمبود نهادهای آموزشی، تفریحی، ورزشی، بهداشتی و درمانی در روستاها را از دلایل دیگر این مهاجرت میداند که البته در سالهای اخیر، کمبود امکانات کشاورزی و وضعیت خشکسالی و آب وهوایی کشور هم به این موارد افزوده شده و سبب شده تا نیروهای جوان و در سن کار به شهرها مهاجرت کنند. بیات میگوید: مهاجرت روستاییان به شهر و سپس ایجاد شهرکهای اقماری در کلانشهرها، بحثی مقابل توسعه پایدار و توسعه پایدار روستایی است و طبق آخرین تحقیقات میدانی انجام شده، مهمترین دلیل مهاجرت روستاییان به شهرها، نبودِ درآمد کافی در روستاهاست.
درحالی که هم کارشناسان و هم دولتیها، اشتغال را مهترین دلیل مهاجرت عنوان میکنند؛ اما به تازگی معاون استاندار، از کمکاری بانکها و فرمانداریها در اشتغال روستاییان انتقاد کردهبود.
به نظر میرسد با ادامه این روند و در کنار آن خشکسالی، باید شاهد مهاجرتهای بیشتر و حاشیهنشینی باشیم؛ رخدادی که منجربه افزایش آسیبهای اجتماعی میشود.
