محله، سکونتگاه نسبتا مستقل گروههای قومیـ زبانی، دینی ـ مذهبی و یا صنفیـ حرفهای بود که بهسان شهری کوچک از تأسیسات و نهادهای مختلف شهری چون مسجد، بازارچه، حمام و… بهره می برد و تاحدامکان نیازهای ساکنانش را برطرف می ساخت.
اما فرایند توسعه پرشتاب و تجددخواهی بیحساب در دوره پهلوی اول، همچنانکه حصار پیرامونی شهر و دروازههای تاریخی قزوین را از میان برداشت، شیرازه محلهها را هم بهتدریج از هم پاشید؛ تاآنجاکه احداث خیابانهای متعدد در شهر با هدف تسهیل در عبور خودروها، وضعیتی را پدید آورد که امروز از ۱۶محله قزوین دوره قاجار، تنها میتوان به اندازه انگشتان یک دست محلههایی را در این شهر سراغ گرفت که از گزند توسعه! کمتر بهرهمند شده باشند.
همایش ملی توسعه محلههای شهری، که چندی پیش باحضور مسوولین استانی و جمعی از اساتید برجسته معماری و شهرسازی در قزوین برگزار شد، فرصتی بود تا ضمن تبیین نقش محلههای شهری در ارتقای همبستگی اجتماعی و همگونی فرهنگی، راههای بازآفرینی آنها مورد بررسی قرار گیرد.
رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور در این همایش، رشد بیرویه شهرها، انجام اقدامات ناسنجیده به بهانه توسعه شهری و اعمال سیاستهای نادرست را از عوامل مهم پدید آمدن معضلات شهری دانست.
مهندس سید محمد بهشتی، اهلیت در محلهها را بسیار مهم خواند و عنوان کرد: صحنه محله، صحنه یک نمایش مدنی است که شخصیتهای مختلف آن طی مناسبات همسایگی آشکار میشوند و زمانی که در محلهای، اهلش زندگی کنند و جامعه شهری در آن وجود داشته باشد همه افراد به واسطه مسائل اهل محله با یکدیگر آشنا هستند.
بهشتی بحران «طوفان خانهبهدوشی» را مهمترین عامل عدم شکلگیری جامعه شهری در مقیاس محلهای دانست و تصریح کرد : متاسفانه کشور ما در حال حاضر دچار بحران خانهبهدوشی و جابجایی مکرر خانه و محل سکونت افراد شده که از این معضلِ به وجود آمده بنگاههای معاملاتی، مالکین و بسیاری از ذینفعان سود برده و ما را در مسیری قرار میدهند که با سیاست اشتباه و برنامهریزی نادرست، ضد حیات مدنیت شهرها عمل نماییم.
دیگر سخنران این همایش، مدیر کل میراث فرهنگی استان بود که با اشاره به نقش برجسته محله در نظامهای شهری، در خصوص محلههای قزوین، اظهار داشت: قزوین دارای محلههایی است که توانستهاند در مسیر دگرگونی شهرها و تغییر و تحول دائمی، موجودیت خود را در پس قرنها حفظ نموده به حیات خود ادامه دهند. محلهراهری، محله راه کوشک، زرگر کوچه، سرکوچه ریحان، پنبه ریسه و… از جمله محلاتی هستند که در کتیبههای نفیس و ارزشمند مسجد جامع از آنها نام برده شده و هنوز پس از گذشت هزاران سال به همین نام شناخته میشوند.
محمدعلی حضرتی با اشاره به نحوه نامگذاری این محلهها افزود: هرچند ساختارهای اجتماعی در پدید آمدن محلهها نقش بهسزایی دارند، ولی گاه نامگذاری محلهها بر مبنای فراوانی شاغلان یک حرفه در محله، مانند محلههای حلاجان، دباغان و تنورسازان بوده که اشاره به فراوانی یک حرفه در منطقه دارند و طبیعتا این محلات به دلیل وجود منافع مشترک از انسجام اجتماعی بیشتری نیز برخوردارند.
وی تصریح کرد: گاهی اوقات برخی از محلهها مانند محله ارمنیها، یهودیها، زرتشتیها و… بر اساس تفاوتهای ایدئولوژیک و مذهبی نامگذاری میشدند به عنوان مثال بخشی از محله بلاغی یا پنبه ریسه به ارامنه قزوین اختصاص داشته و درگذشته دورتر- حدود ۱۰۰سال پیش- یهودیانی که در خیابان مولوی امروزی میزیستند دارای محله جداگانهای بودند که به نام آن محله شناخته میشدند.
این قزوینپژوه اضافه کرد: متاسفانه برخی از محلههای قزوین مانند محله و بازارچه آمعصوم نیز به دلیل اجرای سیاستهای غلط شهری با خاک یکسان شدهاند و برخی دیگر مانند محلههای دباغان، مغلاوک، تنورسازان و یا محله آخوند به دلیل مهاجرت ساکنین، انسجام و یکپارچگی خود را از دست دادهاند هر چند که هنوز به همان نامها شناخته میشوند.
دکتر کیافر، مدرس دانشگاه کالیفرنیا نیز در این همایش بر شناخت درست، کاربرد و نقش محلههای شهری در زندگی امروز و ۵۰ سال آینده بدون استفاده از نگاه مکانیکی، فیزیکی و کالبدی تاکید کرد. وی عدم وجود تنوع و گستردگی جامعه شهری در محلهها را از دلایل دیگر کاهش کیفیت آنها عنوان کرد و افزود: گسترش شهرها و انتقال جمعیت و اهالی یک محله به محله دیگر از دلایل مهم فراموشی محلات قدیم و نقصان کیفیت زندگی در این مناطق به شمارمیآیند و بازسازیهای فیزیکی و کالبدی همراه با بازکشاندن جمعیتی که میتواند به زنده نگاه داشتن این محلهها کمک کند از دیگر عوامل موثر در احیای محلههای شهری محسوب میشود.
در همایش ملی توسعه محلههای شهری، دکتر کاشانی و دکتر ناصر تکمیل همایون نیز درباره نقش محلهها در ساختار شهرسازی، استفاده از تجربه دیگر کشورها در باززنده سازی محلههای شهری در ایران، ضرورت مستندسازی تاریخچه و نظام محلهها، وضعیت حقوقی نظام شهرسازی در ایران پس از انقلاب و… سخن گفتند.
اما فرایند توسعه پرشتاب و تجددخواهی بیحساب در دوره پهلوی اول، همچنانکه حصار پیرامونی شهر و دروازههای تاریخی قزوین را از میان برداشت، شیرازه محلهها را هم بهتدریج از هم پاشید؛ تاآنجاکه احداث خیابانهای متعدد در شهر با هدف تسهیل در عبور خودروها، وضعیتی را پدید آورد که امروز از ۱۶محله قزوین دوره قاجار، تنها میتوان به اندازه انگشتان یک دست محلههایی را در این شهر سراغ گرفت که از گزند توسعه! کمتر بهرهمند شده باشند.
همایش ملی توسعه محلههای شهری، که چندی پیش باحضور مسوولین استانی و جمعی از اساتید برجسته معماری و شهرسازی در قزوین برگزار شد، فرصتی بود تا ضمن تبیین نقش محلههای شهری در ارتقای همبستگی اجتماعی و همگونی فرهنگی، راههای بازآفرینی آنها مورد بررسی قرار گیرد.
رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور در این همایش، رشد بیرویه شهرها، انجام اقدامات ناسنجیده به بهانه توسعه شهری و اعمال سیاستهای نادرست را از عوامل مهم پدید آمدن معضلات شهری دانست.
مهندس سید محمد بهشتی، اهلیت در محلهها را بسیار مهم خواند و عنوان کرد: صحنه محله، صحنه یک نمایش مدنی است که شخصیتهای مختلف آن طی مناسبات همسایگی آشکار میشوند و زمانی که در محلهای، اهلش زندگی کنند و جامعه شهری در آن وجود داشته باشد همه افراد به واسطه مسائل اهل محله با یکدیگر آشنا هستند.
بهشتی بحران «طوفان خانهبهدوشی» را مهمترین عامل عدم شکلگیری جامعه شهری در مقیاس محلهای دانست و تصریح کرد : متاسفانه کشور ما در حال حاضر دچار بحران خانهبهدوشی و جابجایی مکرر خانه و محل سکونت افراد شده که از این معضلِ به وجود آمده بنگاههای معاملاتی، مالکین و بسیاری از ذینفعان سود برده و ما را در مسیری قرار میدهند که با سیاست اشتباه و برنامهریزی نادرست، ضد حیات مدنیت شهرها عمل نماییم.
دیگر سخنران این همایش، مدیر کل میراث فرهنگی استان بود که با اشاره به نقش برجسته محله در نظامهای شهری، در خصوص محلههای قزوین، اظهار داشت: قزوین دارای محلههایی است که توانستهاند در مسیر دگرگونی شهرها و تغییر و تحول دائمی، موجودیت خود را در پس قرنها حفظ نموده به حیات خود ادامه دهند. محلهراهری، محله راه کوشک، زرگر کوچه، سرکوچه ریحان، پنبه ریسه و… از جمله محلاتی هستند که در کتیبههای نفیس و ارزشمند مسجد جامع از آنها نام برده شده و هنوز پس از گذشت هزاران سال به همین نام شناخته میشوند.
محمدعلی حضرتی با اشاره به نحوه نامگذاری این محلهها افزود: هرچند ساختارهای اجتماعی در پدید آمدن محلهها نقش بهسزایی دارند، ولی گاه نامگذاری محلهها بر مبنای فراوانی شاغلان یک حرفه در محله، مانند محلههای حلاجان، دباغان و تنورسازان بوده که اشاره به فراوانی یک حرفه در منطقه دارند و طبیعتا این محلات به دلیل وجود منافع مشترک از انسجام اجتماعی بیشتری نیز برخوردارند.
وی تصریح کرد: گاهی اوقات برخی از محلهها مانند محله ارمنیها، یهودیها، زرتشتیها و… بر اساس تفاوتهای ایدئولوژیک و مذهبی نامگذاری میشدند به عنوان مثال بخشی از محله بلاغی یا پنبه ریسه به ارامنه قزوین اختصاص داشته و درگذشته دورتر- حدود ۱۰۰سال پیش- یهودیانی که در خیابان مولوی امروزی میزیستند دارای محله جداگانهای بودند که به نام آن محله شناخته میشدند.
این قزوینپژوه اضافه کرد: متاسفانه برخی از محلههای قزوین مانند محله و بازارچه آمعصوم نیز به دلیل اجرای سیاستهای غلط شهری با خاک یکسان شدهاند و برخی دیگر مانند محلههای دباغان، مغلاوک، تنورسازان و یا محله آخوند به دلیل مهاجرت ساکنین، انسجام و یکپارچگی خود را از دست دادهاند هر چند که هنوز به همان نامها شناخته میشوند.
دکتر کیافر، مدرس دانشگاه کالیفرنیا نیز در این همایش بر شناخت درست، کاربرد و نقش محلههای شهری در زندگی امروز و ۵۰ سال آینده بدون استفاده از نگاه مکانیکی، فیزیکی و کالبدی تاکید کرد. وی عدم وجود تنوع و گستردگی جامعه شهری در محلهها را از دلایل دیگر کاهش کیفیت آنها عنوان کرد و افزود: گسترش شهرها و انتقال جمعیت و اهالی یک محله به محله دیگر از دلایل مهم فراموشی محلات قدیم و نقصان کیفیت زندگی در این مناطق به شمارمیآیند و بازسازیهای فیزیکی و کالبدی همراه با بازکشاندن جمعیتی که میتواند به زنده نگاه داشتن این محلهها کمک کند از دیگر عوامل موثر در احیای محلههای شهری محسوب میشود.
در همایش ملی توسعه محلههای شهری، دکتر کاشانی و دکتر ناصر تکمیل همایون نیز درباره نقش محلهها در ساختار شهرسازی، استفاده از تجربه دیگر کشورها در باززنده سازی محلههای شهری در ایران، ضرورت مستندسازی تاریخچه و نظام محلهها، وضعیت حقوقی نظام شهرسازی در ایران پس از انقلاب و… سخن گفتند.
علیرضا جوادی
