به گزارش «فروردین امروز»؛ «زهره ترکمن»، مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان قزوین، به مناسبت روز خبرنگار با حضور در دفتر این رسانه و گفتوگو با اعضای تحریریه، از ظرفیتهای کمنظیر قزوین در حوزه اسناد و نسخ خطی سخن گفت و تأکید کرد این شهر میتواند به پایلوت نسخ خطی کشور تبدیل شود.
او در این دیدار از جمعآوری تعداد زیادی نسخه خطی در استان خبر داد و گفت بخشی از این آثار از سوی خانوادههای قزوینی اهدا و بخش دیگری خریداری شدهاند.
به گفته ترکمن، برای خرید این آثار مبلغ قابل توجهی توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی به خرید نسخههایی اختصاص یافته که در قزوین شناسایی شدهاند.
با این حال، اهمیت ماجرا تنها به تعداد آثار یا رقم هزینهشده محدود نمیشود. آنچه به دست آمده، مجموعهای از منابع دستاول است که تا پیش از این کسی از وجود برخی از آنها اطلاع نداشته و اصل آنها برای نخستینبار در قرن حاضر شناسایی شده است.
ترکمن درباره اهمیت تاریخی این آثار گفت: برخی منابع شیعی که برای نخستینبار در قزوین نوشته شدهاند، از تذهیب و صفحهآرایی گرفته تا کاغذسازی، جلدسازی و خوشنویسی، بهطور کامل در همین شهر تولید شدهاند؛ آثاری که میتوانند بخشی از جایگاه کمتر شناختهشده قزوین در تاریخ کتابت، خوشنویسی و تولید کتاب در ایران را آشکار کنند.
قزوین؛ پایلوت نسخ خطی کشور
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان معتقد است قزوین ظرفیت آن را دارد که بهعنوان پایلوت نسخ خطی کشور مطرح شود؛ نهتنها به دلیل دوره پایتختی این شهر در عصر صفوی، بلکه به پشتوانه نسخههای ارزشمندی که پیش از پایتخت شدن قزوین نیز در این شهر تولید یا نگهداری شدهاند.
او با اشاره به علاقه دیرینه قزوینیها به نگهداری کتاب و اسناد تاریخی گفت: در گذشته علاوه بر کتابخانه هایی مانند کتابخانه متعلق به سادات مرعشی دیوانخانههایی مانند دیوانخانه حاج سیدجوادی، شفاهی و… محل نگهداری نسخههای خطی بسیار ارزشمند بودند و در کنار آن، بسیاری از خانوادههای قزوینی نیز به مجموعهداری و حفظ نسخ علاقه داشتند.
ترکمن در همین زمینه از مشاهده یک کتاب پزشکی متعلق به سال ۴۸۲هجری قمری خبر داد که همچنان در قزوین نگهداری میشود؛ اثری که بهتنهایی میتواند گواهی بر قدمت سنت کتابت و نگهداری نسخههای خطی در این شهر باشد.
وی همچنین از علامه محمد قزوینی و حاج محمدکریم باریکبین بهعنوان چهرههایی نام برد که در دورههای مختلف برای شناسایی، تصویربرداری، جمعآوری و بازگرداندن نسخههای خطی به ایران تلاش کردهاند.
به گفته او، علامه محمد قزوینی در دوره قاجار، کتابخانههای کشورهای اروپایی را جستوجو میکرد، از نسخ خطی گراور میگرفت و آنها را به ایران میفرستاد. بعدها نیز علیاصغر حکمت برای ادامه این مسیر، اعتباری ماهانه اختصاص داد تا تصاویر نسخهها تهیه و به ایران منتقل شود.
ترکمن همچنین به نقش حاج محمدکریم باریکبین اشاره کرد که بنا به درخواست آیتالله مرعشی نجفی و با علاقه شخصی خود، به کشورهای مختلف جهان اسلام سفر میکرد و نسخههای خطی را برای کتابخانه آیتالله مرعشی به ایران بازمیگرداند.
گنجینهای که هنوز خانه ندارد
با وجود شناسایی و جمعآوری این آثار ارزشمند، قزوین همچنان از زیرساخت مناسب برای نگهداری نسخ خطی و اسناد تاریخی برخوردار نیست؛ ضعفی که باعث شده بخشی از این گنجینه برای مرمت، ثبت و نگهداری به تهران منتقل شود.
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین تأکید کرد بسیاری از کتابهای خطی اهدایی یا خریداریشده باید پس از انجام مراحل مرمت و احیا، به قزوین بازگردند و در همین شهر نگهداری شوند.
او گفت: «حتی اگر این آثار خریداری شده و جزو اموال دولت باشند، باز هم کتابهایی هستند که باید پس از مرمت و احیا به قزوین بازگردند؛ اما این کار مستلزم فراهم شدن زیرساختهایی است که متأسفانه در این حوزه با ضعف روبهرو هستیم.»
به گفته ترکمن، نسخههای خطی پس از اهدا، بلافاصله در گاوصندوق نگهداری و برای مرمت به تهران ارسال میشوند. پس از پایان مرمت، آثار باید فهرستنویسی و اطلاعات آنها در سامانه ثبت شود.
آثار خریداری شده نیز پس از طی مراحل قانونی و تسویهحساب، در صورت تأمین زیرساخت و مخزن استاندارد، امکان بازگشت به قزوین را خواهند داشت.
او توضیح داد که مخازن نگهداری کتاب و اسناد تاریخی، شرایط ویژهای از نظر دما، رطوبت، ایمنی و حفاظت دارند و نمیتوان این آثار را در هر ساختمان یا فضایی نگهداری کرد.
مهمترین مشکل؛ ساختمان اسناد
ترکمن مهمترین مشکل مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان را وضعیت ساختمان اسناد دانست؛ ساختمانی که به گفته او، باید محل نگهداری آرشیو هویتی افراد، خانوادهها و خاندانهای قزوینی و همچنین حافظه اداری دستگاههای استان باشد.
او گفت: «این ساختمان، مخزن آرشیو هویتی فردی، خانوادگی و خاندانی شهر قزوین و سرزمین فرهنگی قزوین است. بخشی از آرشیو ما نیز به بایگانی دستگاههای دولتی اختصاص دارد؛ بنابراین لازم است مدیریت کلان استان به ساختمان، تجهیزات و زیرساختهای اسناد ملی توجه بیشتری داشته باشد.»
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین با مقایسه میراث مکتوب و بناهای تاریخی افزود همانقدر که بناهای تاریخی قزوین اهمیت دارند، اسناد و نسخههای خطی نیز ارزشمند هستند؛ با این تفاوت که اگر میراث مکتوب آسیب ببیند، دزدیده شود یا در معرض یکی از بلایای طبیعی قرار گیرد، دیگر قابل جایگزینی نخواهد بود.
او در توضیح اهمیت این موضوع گفت: «اگر یک سند تاریخی از بین برود، دیگر نمیتوان فتحعلیشاه را از قبر بیرون آورد تا فرمان تازهای برای ما بنویسد.»
ترکمن از وجود مجموعهای ارزشمند از اسناد مربوط به قلعههای الموت و دوره صفویه در مرکز اسناد قزوین خبر داد و گفت پیشنهادهایی که تاکنون برای محل نگهداری این آثار مطرح شده، با استانداردهای مورد نیاز سازمان اسناد مطابقت نداشته است.
آنچه داریم، از مردم است
بخش مهمی از گنجینه موجود در مرکز اسناد قزوین، حاصل اعتماد و سخاوت خانوادههایی است که اسناد و آثار تاریخی خود را در اختیار این مرکز قرار دادهاند.
ترکمن گفت استقبال خانوادههای قزوینی از اهدای نسخ خطی و اسناد تاریخی بسیار زیاد است و مردم این کار را با سخاوت انجام میدهند.
او افزود: «در مدت چهار سال و نیمی که در مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان حضور دارم، هرچه داریم از مردم است و اعتباری که امروز به دست آوردهایم، محصول حمایت مردم بوده است.»
ترکمن افزود: «به جرات میگویم واژه اسناد و کتابخانه ملی، در بخش ملی خود، همان مردمی هستند که از آن حمایت میکنند.»
نقش رسانهها در نجات اسناد خانوادگی
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین در ادامه این دیدار، نقش رسانهها در شناسایی خانوادههای صاحب اسناد و نسخ خطی را بسیار مهم ارزیابی کرد.
او گفت بهترین راه برای معرفی فعالیتهای مرکز و شناسایی خانوادههایی که چنین آثاری در اختیار دارند، اطلاعرسانی از طریق مطبوعات، نشریات و صداوسیماست.
به گفته ترکمن، هر بار که موضوع اهدای اسناد در رسانهها مطرح شده، بازخورد مناسبی از سوی مردم به دست آمده و خانوادههای تازهای برای معرفی یا اهدای آثار خود مراجعه کردهاند.
وی افزود نشریات در قزوین همچنان تأثیرگذارند و مردم این شهر مطبوعات را مطالعه میکنند. همچنین انتقال تجربه میان خانوادهها و همراهی معتمدان محلی میتواند روند شناسایی و اهدای آثار را سرعت ببخشد.
ترکمن در عین حال هشدار داد که فشارهای اقتصادی ممکن است برخی خانوادهها را به فروش نسخ خطی ترغیب کند؛ بهویژه آنکه در بازار خریدوفروش این آثار، گاهی مبالغ بالایی پرداخت میشود.
او همچنین از افزایش جعل در این حوزه خبر داد و گفت تشخیص اصالت نسخهها به بررسیهای تخصصی نیاز دارد.
خلأ قانونی برای جلوگیری از خروج آثار
یکی دیگر از نگرانیهای مطرحشده در این دیدار، خریدوفروش آسان اسناد و کتابهای قدیمی بود.
ترکمن گفت اسناد و کتابهای خطی مشمول قوانین قاچاق نمیشوند و خریدوفروش آنها بهراحتی انجام میگیرد؛ خلأیی که میتواند زمینه خروج بخشی از میراث مکتوب کشور یا انتقال آن به مجموعههای خصوصی ناشناخته را فراهم کند.
او ابراز امیدواری کرد این مشکل در برنامهریزیهای کلان مورد توجه قرار گیرد و قوانین مؤثرتری برای جلوگیری از خروج یا نابودی اسناد و نسخ ارزشمند تدوین شود.
اسناد، روایت تاریخ را تغییر میدهند
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین با اشاره به اهمیت دسترسی پژوهشگران به منابع دستاول گفت مراجعه به اسناد، در مواردی میتواند دادهها و روایتهای تاریخی موجود را تغییر دهد.
به گفته او، برخی اشتباهات موجود در کتابهای تاریخی، نتیجه دسترسی نداشتن نویسندگان به منابع اصلی بوده است؛ اما اکنون با شناسایی و در دسترس قرار گرفتن اسناد، پژوهشگران میتوانند اصل واقعه را مشاهده و براساس آن قضاوت دقیقتری ارائه کنند.
ترکمن گفت اطلاعات مجموعههای اهدایی پس از فهرستنویسی در سامانه قرار میگیرد و پژوهشگران میتوانند به آنها دسترسی داشته باشند، مگر در موارد محدودی که اثر همچنان نیازمند مرمت باشد.
او تأکید کرد بهروزرسانی اطلاعات آثار، بخشی از مسئولیت مرکز در برابر خانوادههای اهداکننده است؛ زیرا این اسناد سالها در خانههای مردم نگهداری شدهاند و حفظ اعتماد خانوادهها به شفافیت در ثبت و نگهداری آنها وابسته است.
ترکمن همچنین گفت اسناد و نسخههای موجود در مرکز، بلافاصله دیجیتالسازی و براساس استانداردهای حفاظتی نگهداری میشوند و نسخههای دیجیتال آنها در معرض خطر نابودی قرار ندارند.
رونمایی از یک قرآن خطی در هفته کتاب
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان از رونمایی یک نسخه قرآن خطی در آبانماه و همزمان با هفته کتاب خبر داد.
این اثر در جریان بررسی مجموعه اسناد شناسایی شده و قرار است پس از انجام مراحل لازم، بهصورت رسمی رونمایی شود.
ترکمن همچنین گفت قدیمیترین سند موجود در این مرکز، فرمانی متعلق به دوران شاه سلطان حسین است و مجموعههای تاریخی ارزشمند دیگری نیز از سوی مردم به مرکز اهدا شدهاند.
هشدار درباره تاریخسازی در فضای مجازی
بخش دیگری از سخنان مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین به انتشار روایتهای تاریخی بدون سند در فضای مجازی اختصاص داشت.
او گفت بیش از ۱۵ صفحه پرمخاطب در شبکههای اجتماعی ادعا کردهاند مسجد جامع قزوین بر بقایای یک آتشکده ساسانی ساخته شده است؛ ادعایی که به گفته او، هیچ مستند تاریخی معتبری برای آن وجود ندارد.
ترکمن این ادعا را «یک دروغ تاریخی بزرگ» توصیف کرد و گفت افرادی که در زمینه تاریخ قزوین تولید محتوا میکنند، باید پیش از انتشار چنین مطالبی به منابع معتبر و مراکز تخصصی میراث فرهنگی مراجعه کنند.
او افزود برخی مطالب نادرست، از روی ناآگاهی یا با هدف جذب دنبالکننده و افزایش بازدید صفحات منتشر میشوند و تکرار آنها میتواند بهتدریج تصویری تحریفشده از هویت تاریخی قزوین بسازد.
مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان خواستار ارتباط جدیتر میان رسانهها، مطبوعات، پژوهشگران، میراث فرهنگی و مرکز اسناد شد و گفت هر زمان رسانهها برای تهیه گزارش به سندی نیاز داشته باشند، این مرکز آمادگی دارد منابع موجود را ارائه کند یا مسیر دسترسی به اسناد معتبر را نشان دهد.
حافظهای که تکرارشدنی نیست
آنچه امروز در قزوین جمعآوری شده، تنها تعدادی کتاب قدیمی یا سند اداری نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی شهری است که قرنها یکی از مراکز کتابت، خوشنویسی، اندیشه و تولید فرهنگ در ایران بوده است.
برای خرید بخشی از این گنجینه میلیاردها تومان هزینه شده و خانوادههای بسیاری نیز آثار ارزشمند خود را با اعتماد و سخاوت اهدا کردهاند؛ اما قزوین هنوز خانهای امن و استاندارد برای نگهداری این حافظه تاریخی ندارد.
گنجینهای که از دل خانههای مردم قزوین بیرون آمده، اکنون برای بازگشت به شهر خود، بیش از هر چیز به تصمیمی جدی از سوی مدیریت استان نیاز دارد؛ زیرا نسخهای که از بین برود، سندی که دزدیده شود و حافظهای که نابود شود، دیگر هرگز قابل بازآفرینی نخواهد بود.
