آمارها نشان میدهد سالانه بیش از دو میلیارد مترمکعب آب از سفرههای زیرزمینی برداشت میشود و همین امر فرونشست ۱۷ تا ۱۸سانتیمتری دشت قزوین را رقم زده است؛ پدیدهای که نهتنها تهدید زیستمحیطی محسوب میشود بلکه به یک چالش پدافند غیرعامل نیز تبدیل شده است.
دکتر «حسین اینانلو»، اقلیمشناس و کارشناس محیط زیست، با اشاره به پیامدهای این وضعیت میگوید: «کاهش شدید منابع آبی برای مصارف اصلی باعث شده برخی روستاها با تانکر آبرسانی شوند و باغستان قزوین، نماد هویتی شهر، در برخی سالها حتی یک نوبت هم آب کافی دریافت نکند. در ۲۵سال گذشته، سطح آبهای زیرزمینی هر سال به طور میانگین یک متر کاهش یافته و افزایش چاههای مجاز و غیرمجاز روندی نگرانکننده ایجاد کرده است.»
او همچنین میافزاید: «ساختوسازهای بیرویه و احداث سدهایی چون نهب، بالاخانلو و کینهورس مسیر روانآبها به تالاب اللهآباد را قطع کرده و این تالاب خشکیده اکنون به منبع ریزگرد برای قزوین، کرج و تهران تبدیل شده است.»
«شیما کبیری»، پژوهشگر حوزه آب و محیط زیست، بحران موجود را فراتر از یک چالش زیستمحیطی میداند: «کمآبی بر توسعه پایدار، امنیت غذایی و حتی بر جامعه محلی اثر مستقیم دارد. مدیریت این بحران نیازمند اصلاح الگوی کشت، اجرای آمایش سرزمین، بازچرخانی آب و آموزش مصرف بهینه است. زنان نیز در مدیریت منابع آب نقش مهمی دارند و مشارکت فعال آنان میتواند به توسعه راهکارهای پایدار کمک کند.»
«محمود داوران»، دکترای برنامهریزی شهری نیز با هشدار نسبت به «بارگذاری بیش از ظرفیت صنایع و جمعیت در دشت قزوین» تأکید میکند: «قزوین بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک به قطب صنعت و کشاورزی تبدیل شده و ادامه این روند، آینده استان را با پیامدهای منفی جدی مواجه میسازد.»
«علی رهانجام»، معاون بهبود تولیدات گیاهی جهادکشاورزی استان، نیز اجرای الگوی کشت را «شاهکلید بهرهوری منابع» دانست و هشدار داد: «در ده سال آینده ظرفیت برداشت آب زیرسطحی از بین میرود و تنها کشت گلخانهای امکانپذیر خواهد بود.»
هشدار نماینده مردم قزوین
در همین حال، «فاطمه محمدبیگی»، نماینده مردم قزوین، البرز و آبیک در مجلس شورای اسلامی، در مراسم افتتاح پروژههای صنعت آب و برق با حضور وزیر نیرو، با انتقاد تند از انتقال بیضابطه آب سد طالقان به تهران هشدار داد: «این اقدام امنیت غذایی و زیستمحیطی کشور را تهدید میکند و دشت تاریخی قزوین را در آستانه خشکی و نابودی قرار میدهد.»
او با اشاره به وضعیت کشاورزی در شهر تاریخی سگزآباد افزود: «امروز خشک شدن زیتونها و انگورها مردم را گلهمند کرده است. آیا میتوانیم شاهد مرگ دشت قزوین باشیم؟ اگر تهرانیها تشنه نمانند، اما بهزودی با خسارت به کشاورزی قزوین، شاهد گرسنگی تهران و دیگر استانها خواهیم بود.»
محمدبیگی پیامدهای زیستمحیطی این انتقال آب را «جدی» دانست و گفت: «خشکی دشت قزوین منجر به ریزگردها، فرونشست زمین و نابودی کشاورزی خواهد شد. این دشت زرخیز در حال مرگ است و ما نگران حیات آن هستیم.» او در پایان تأکید کرد: «اگر امروز اقدام نکنیم، فردا با بحرانهای اجتماعی و مهاجرت کشاورزان و صنعتگران روبهرو خواهیم شد.»
در برابر انتقادها، «عباس علیآبادی» وزیر نیرو در سفر به قزوین با تأکید بر محدودیت منابع آبی و انرژی کشور گفت: «دست مردم قزوین را میبوسیم که با همدلی دولت را یاری کردند، اما واقعیت این است که ضعف الگوی مصرف مهمترین چالش کشور است. آب متعلق به همه مردم است و اگر بخشی از آب سد طالقان به تهران منتقل میشود، سهم استان قزوین و البرز هم در نظر گرفته خواهد شد.»
او با اشاره به ضرورت عدالت در توزیع انرژی و مدیریت مصرف افزود: «امروز یا باید دنبال رضایت موقت مردم باشیم یا به صورت اصولی مشکلات را حل کنیم. گاهی جراحیهای سخت لازم است و ما آماده اجرای برنامههای سختگیرانه هستیم.»
در همین حال، «محمد نوذری»، استاندار قزوین نیز از تکمیل طرحهای مهم آبرسانی استان خبرداد و گفت: «انتقال آب سد طالقان به قزوین و تاکستان در مراحل نهایی است و نقش تعیینکنندهای در تأمین آب شرب شهرها و روستاها خواهد داشت. همچنین سد نهب و سد بالاخانلو ظرفیت تأمین بخشی از نیاز استان را دارند.»
نوذری، کمبود آب شرب و کشاورزی را یکی از مسائل محوری استان دانست و تأکید کرد: «این بحران تنها با برنامهریزی دقیق، تخصیص منابع و بهرهگیری از الگوهای نوین آبیاری و کشت قابل مدیریت است.»
در کنار دیدگاههای مسئولان، روایت کشاورزان تصویر ملموستری از بحران ارائه میدهد. «رضا یوسفی»، کشاورز روستای شفیعآباد، میگوید: «چاهها و چشمهها خشکیدهاند، هزینههای سنگینی برای حفر چاه یا تأمین آب با تانکر میدهیم اما دیگر جوابگو نیست. باغهایمان پیش چشم ما خشک میشوند و امیدمان هر روز کمتر میشود. بحران آب، زندگی ما را از ریشه نشانه گرفته است.»
شرکت آبفای استان در گزارشی اعلام کرده است: «۸۶ درصد منابع آبی قزوین زیرزمینی است؛ ۸۳ درصد آن به بخش کشاورزی، ۶درصد به صنعت و تنها ۱۱درصد به شرب اختصاص دارد. در حالی که صد درصد آب شرب استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود، سالانه ۲۵درصد هدررفت در شبکهها داریم که نیمی از آن ناشی از فرسودگی لولههاست.»
به گفته «داراب بیرنوندی» برای افق۱۴۲۵ و بیست سال آینده به ۱۶۵میلیون مترمکعب آب نیاز داریم که حدود ۸۰میلیون از منابع زیرزمینی و ۶۰میلیون مترمکعب از سد طالقان تامین خواهد شد و باز هم ۲۵میلیون مترمکعب کمبود داریم که باید برای آن تدبیر کنیم تا دچار چالش نشویم.
«منصور ستوده»، مدیرعامل آب منطقهای قزوین، با اشاره به تغییر سیاستها در تأمین آب صنایع گفت: «طبق قانون بودجه۱۴۰۳ و برنامه هفتم توسعه، صنایع پرآببر باید مصرف خود را به سمت پساب تغییر دهند. در طول ۱۲سال گذشته، بیش از ۳میلیارد مترمکعب از ذخایر آبخوان قزوین مصرف شده است. اگر این روند ادامه یابد، بحرانهای غیرقابل بازگشت در راه خواهد بود.»
بررسی اظهارنظر کارشناسان، مسئولان و کشاورزان نشان میدهد بحران آب قزوین محصول ترکیبی از عوامل اقلیمی، انسانی و ساختاری است. فشار بر منابع محدود همچنان ادامه دارد و راهکار پایدار تنها در گرو مدیریت جامع آب، اصلاح الگوی کشت، استفاده از فناوریهای نوین آبیاری، بازچرخانی آب و مشارکت مردم است. اگر این تغییرات بنیادین بهموقع انجام نشود، دشت قزوین ـکه روزگاری نماد حیات و آبادانی بودـ در آیندهای نهچندان دور با سرنوشتی نامعلوم مواجه خواهد شد.
