شهرهای معاصر:
۱- به مثابه عالی ترین مکان اسکان و تجلی تمدن بشری با نقش های متعدد اقتصادی ،اجتماعی ،سیاسی و اکولوژیکی، هنری و عرصه رقابتها، تنازعات و همکاری های گروهها و طبقات اجتماعی است. شهرها امروزه از شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نظام حاکم بر خود اثر می پذیرند که نه تنها در کالبد و فیزیک، بلکه در هر زمینه نشان از چیرگی و اندیشه های فرمانروایان و گردانندگان شهر را دارند.
فضای شهری
۲- بخشی از فضاست که از سوی شهر اشغال شده یا دست کم به ضرورت کارکرد درونی کانون های جمعیتی به کار گرفته شده است. این فضا در برگیرنده محدوده های ساخته شده، شبکه راه های ارتباطی. قرارگاه ها، موسسات صنعتی، بنگاه های ترابری، باغستانها، مکان های ویژه سرگرمی و بازی، محل های ویژه گذران اوقات فراغت، یعنی آن بخش از فضاست که در دسترس شهروندان قرار دارد. اگر فضای شهری را به هنگام شکل گیری همچون کاغذ سفیدی در نظر آوریم، اقتصاد سیاسی، ایدئولوژی، فرهنگ، بینش و… همچون طراحانی هستند که به شیوه های گوناگون می توانند روی آن نقش آفرینی کنند.
اقتصاد سیاسی:
۳- عبارتست از بررسی جریان های اجتماعی و نهادینی که از راه آن ها گروه های معینی از طبقات پرنفوذ اقتصادی -سیاسی تخصیص منابع تولیدی کمیاب را در حال و آینده در راستای منافع خود مهار می کنند. از این منظر شهر سیستمی پویاست که در آن نیروهای بازار، سیاست های دولتی و کنش های اجتماعی در تعامل و تقابل اند. این دیدگاه شهر را به عنوان آیینه ای از روابط قدرت در سطح محلی، ملی و جهانی می داند که همزمان هم تولیدکننده نابرابری هاست و هم عرصه ای برای مقاومت و تغییرات اجتماعی.
برنامه ریزی شهری:
۴- از همین منظر برنامه ریزی بی گمان یک فعالیت فنی و تخصصی به معنای علمی محض نیست بلکه در ذیل ایدئولوژی سیاسی و منافع طبقات مسلط قابل ارزیابی است. به هنگام برنامه ریزی با عناوین طرح های جامع، تفصیلی و… طراحان از منافع عمومی مفاهیم گوناگونی بکار می برند و همواره زیر فشار سازمان های دولتی و یا گروه های ذینفوذ قرار دارند طبعا چشم انداز شهری حاصل از آن با خیر عمومی فاصله دارد.
به طوری که موجب میشود زمین های مرغوب شهری، باغها و فضاهای طبیعی به گونه ای سخت نابهنجار زیر ساخت و ساز برود. مناطق مرکزی و بافت های کهن و تاریخی و هسته های شهری، زیر فشار الگوهای تازه مصرف و حمل و نقل ناپایدار قرار می گیرد. با گسترش سوداگری و رانت زمین نابودی فضاهای تاریخی و طبیعی شهرها و انواع آلودگی های فضایی ( هوا و زمین، بصری )و گرانی مسکن به ضرر اقشار میانی و فرودست جامعه شهرهای ناعادلانه شکل می گیرد.
تسخیر شدگی سیاستگذاری:
۵- تسخیرشدگی سیاستگذاری در زمینه محیط زیست، به شرایطی اشاره دارد که در آن فرآیند تدوین، اجرا و نظارت بر سیاستها و قوانین زیست محیطی تحت نفوذ گروهای قدرتمند مانند شرکتهای صنعتی، لابی های سوداگر زمین و مسکن یا دیوان سالاران و اهل قدرت و تکنوکراتهای وابسته به تغییرکاربری باغات و… قرار می گیرد. در این حالت منافع خصوصی این گروهها بر منافع عمومی حفاظت از محیط زیست و رفاه و آسایش شهروندان اولویت پیدا می کند و قوانین به گونه ای طراحی و یا تضعیف می شوند که فعالیت های آلاینده یا تخریب گرانه طبیعت را تسهیل کنند. این پدیده یکی از موانع جدی مقابله با حفظ فضاهای زیستی، باغات سنتی، جنگل زدایی، آلودگی هوا، کاهش منابع آب و گسترش مرگ و میر های ناشی از تخریب محیط زیست شهروندان است. تسخیر سیاستگذاری زیست محیطی از طریق لابیگری و نفوذ مالی، تضعیف مقررات از راه مقررات زدایی، فساد و رشوه، عدم اطلاع رسانی، فقدان شفافیت و نصب کارمندان ارشد به نفع موارد مذکور، ممکن می شود.
مفهوم منظر باغستان سنتی:
۶- باغستان نتیجه تعامل انسان کوشا و هوشمند با طبیعت منطقه است و با روش های منحصر به فرد استفاده پایدار از محدودیتهای طبیعی و همچنین تعامل ذهنی با شرایط اکولوژیکی ویژه ای به منصه ظهور رسیده است. منظر فرهنگی باغستان با مجموعه عناصر مادی و معنوی آن به عنوان یک خزانه تجربه بشر دارای چنان اهمیتی است که حفاظت از آن شرط لازم تحقق توسعه پایدار شهر قزوین و مجموعه شهری آن تلقی می شود. نیروی ایجادکننده منظر عواملی هستند که می توانند اجزای مادی و فعالیتی فضا را کنار هم قرار دهند این نیروها عمدتا ترکیبی طبیعی-تاریخی-سیاسی هستند. بطوریکه این نیروها عبارتند از: ایدئولوژی، تکنولوژی و هنر، طبیعی، اجتماعی و تاریخی، اداری، نیروی اقتصادی و نیروی سیاسی. آنچه در دوره معاصر بر حیات باغستان به عنوان میراث زنده باغداری، بلکه گنجینه ای از هوشمندی اکولوژیک نیاکان ما بیشترین اثر را داشته عمدتا از نوع اقتصادی سیاسی ارزیابی می شود.
ثبت ملی باغستان سنتی قزوین:
۷- بالغ برده سال پیش یعنی در مورخه ۱۳۹۳/۵/۲۷ به عنوان یک اثر تاریخی، فرهنگی به ثبت ملی رسیده است. متاسفانه علیرغم گذشت یک دهه و حضور بیش از ۱۸سال مشاور ظاهراً برای حفاظت و ساماندهی باغستان هیچ حاصل ملموس و مفیدی به حال باغستان یعنی ممانعت از تخریب و تغییر کاربری و کاهش کمیت و کیفیت باغستان رخ نداده است. مطابق سند و نقشه ضوابط عرصه منظر فرهنگی باغستان، کلیه مداخلات که باعث تغییر منظر فرهنگی گردد ممنوع می باشد. همچنین هر گونه ساخت و ساز در محدوده باغات تا هنگام ارائه ضوابط و طرح توسعه پایدار باغستان سنتی با حفظ ویژگی باغات همانند حفظ یکپارچگی، حفظ قطعه بندی موجود، حفظ شبکه آبیاری و تصویب آن از سوی سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری ممنوع می باشد. براساس نقشه مصوب ثبت ملی با نقاط مشخص پیرامونی مساحت عرصه باغستان دقیقا ۲۷۸۴هکتار به ثبت رسیده است.
سئوال اساسی این است آیا بعد از یک دهه در باغستان سنتی مداخلات ویرانگر به ضرر تغییر منظر فرهنگی صورت نگرفته است؟ آیا بعد از ۱۰سال طرح توسعه پایدار باغستان ضوابط مناسب با چنین هدفی یعنی حفظ یکپارچگی ،حفظ قطعه بندی، حفظ شبکه آبیاری تهیه و تدوین شده است؟ لازم به ذکر است اساسنامه سازمان باغستان مساحت باغستان را با لحاظ محدوده های ورتپه و دیزج ۳۰۰۰ هکتار اعلام کرده است.
آرایش نیروهای درون استانی:
۸- مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری به مناسبت سفر آقای روحانی به استان قزوین به تاریخ آبان ماه ۱۳۹۵ در گزارشی با عنوان «مسئله شناسی راهبردی توسعه در استان قزوین» در خصوص باغستان سنتی چنین آورده اند: از طرف دیگر باغستان سپر دفاعی منطقه در برابر ریز گردها و آلاینده ها و کمربند سبز و ریه تنفسی شهر قزوین است که تغییر کاربری ها برای اجرای پروژه های عمرانی و خدماتی در شرق و غرب آن، موجب رها شدن باغهای اطراف و قطع راه آبرسانی به بسیاری از باغات و در نهایت تخریب بخش عمده ای از باغات شده است. در حال حاضر قیمت هر مترمربع زمین باغستان ۱۵ تا۲۰ هزار تومان است که پس از تغییر کاربری و ضمیمه شدن به محدوده قانونی، به حداقل ۲میلیون تومان افزایش خواهد یافت که همین امر انگیزه های اقتصادی مسئولین شهری را در جهت تغییر کاربری این میراث تاریخی تقویت نموده است.
بنا بر بررسی های مقدماتی صورت گرفته آرایش نیروهای درون استانی در جهت حفظ این میراث تاریخی-طبیعی نیست و همین امر ورود مقام های ارشد دولتی به موضوع، در سطح ریاست محترم جمهور و یا معاون اول ایشان را جهت محافظت از این میراث، لازم و ضروری می نماید.
زوال باغستان سنتی
۹- در پژوهشی دیگر در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری به نام «زوال باغستان سنتی قزوین» می خوانیم: «پس از نابودی باغستان سنتی در پهنه شمالی آن در دهه های۳۰ و ۴۰، امروز روندهای اقتصاد سیاسی شهری به سمت نابودی پهنه شرقی باغستان عمل می کند، اینک حفاظت از باغستان سنتی به یکی از موضوعات چالشی در استان قزوین بدل شده است.»
این گزارش عامل اصلی تخریب امروز باغستان را «اقتصاد سیاسی زمین شهری» می داند. « تا زمانی که تولید رانت از طریق تغییر کاربری زمین ممکن است صاحبان اراضی از راههای قانونی و غیر قانونی، روابط رسمی و غیر رسمی، مذاکرات علنی یا پشت پرده تغییر اراضی باغستان را رقم می زنند.»
اقتصاد سیاسی زمین شهری
۱۰- نکات اصلی گزارشات فوق عبارتند از: ذکر اهمیت ارائه خدمات آکوسیستمی باغستان به نفع محیط زیست شهری و سلامتی شهروندان، اجرای پروژه ها از طرف مراکز قدرت در شرق و غرب باغستان که باعث رها سازی، و قطع آب رسانی، تغییر کاربری و تخریب بخشهای زیادی از باغستان گردیده است. تغییر کاربری اراضی باغستان به نفع سوداگران و ایجاد رانت و انگیزه های اقتصادی برخی مسئولین به ضرر باغستانی که به ثبت ملی رسیده است. گزارش مسئله شناسی در پایان تأکید نموده بررسی ها نشان می دهد آرایش نیروهای درون استان در جهت حفظ این میراث تاریخی طبیعی نیست. در مجموع چنان که در گزارش «زوال باغستان» به صراحت ذکر شده تخریب و تغییر کاربری اراضی باغستان را در اقتصاد سیاسی زمین شهری باید جستجو کرد.
طرحهای جامع به ضرر باغستان سنتی
۱۱- در نقش آفرینی های نهاد سیاست(قدرت) و اقتصاد از منظر اقتصاد سیاسی جهت تبیین شرایط کنونی باغستان به موارد متعددی را می توان اشاره کرد:
مطالعه همه طرح های جامع «مندا»، «مسکون»، « شارمند» و «شهر و برنامه» و تغییرات و اصلاحات مربوط به آنها حکایت از گسترش افقی شهر قزوین و افزایش مساحت محدوده شهر به ضرر کاهش مساحت باغستان دارد. چگونه نباید متاسف بود در حالیکه زمانی باغستان بسان حلقه ای سبز به میزان پنج برابر مساحت شهر قزوین را احاطه می کرده، ولی از اواخر دهه ۳۰ و با استناد به نقشه ۱۳۴۷ کمان شمال باغستان نابود شده و تا امروز بی وقفه به ویژه از لبه های درونی با پیشروی شهر و از لبه های بیرونی با انواع تغییر کاربری باغستان در حال کاهش مساحت است.
نمونه دیگر دخالتهای ناروا و به غایت ویرانگر نهادهای قدرتمند در حیات باغستان، شهر و مردم در خصوص سرنوشت پهنه کتاب آباد بعنوان بخش عمده کمان شرقی باغستان شکل گرفته است. اراضی کت آباد که شامل مجموعه ای از محلات عاصم آباد، جیر باغ، دراک بالا، بلبل آباد بالا و خود کت آباد با مساحت حدود ۲۰۰هکتار بزرگترین پهنه در خطر نابودی در باغستان است. اراضی مذکور مطابق طرح های مشاور مندا مصوب سال ۱۳۵۰ و طرح مشاور مسکون مصوب سال ۱۳۵۹ خارج از محدوده شهر و بخشی از عرصه باغستان بوده است، ولی در طرح جامع مشاور شارمند مصوب سال۱۳۶۹ اراضی کت آباد به محدوده شهر با کاربری پارک و فضای سبز اضافه و در جامع مشاور شهر و برنامه نیز تثبیت گردید. در نهایت بر اساس مصوبه شورای عالی شهر سازی و معماری در خصوص باغستان در مورخه 1398/9/4از محدوده شهر خارج و به محدوده ثبتی باغستان و در حریم برگشته است.
نیاز به توضیح چندانی ندارد وقتی که قریب سی سال پهنه بزرگ کت آباد در محدوده آبخور رودخانه ارنجک با پتانسیل های بی بدیل با تصمیم مدیریت شهری و همکاری مشاورین و مقامات مصوب کننده طرحهای جامع با انتقال به داخل محدوده شهر مشمول تغییر کاربری می شود. امکان تداوم باغداری از بین می رود، باعث تشویق پهنه های دیگر باغستان جهت در خواست تغییر کاربری بیشتر می گردد و در چنین بستری است که مشاور آورث جهت افزایش فضای سبز پیشنهاد احداث انواع پارک و باغات انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، ژاپنی و همچنین در لبه های باغستان تحت عنوان میان بافتی اشکال گوناگونی از کاربری ها به جای احیا و آبادسازی باغستان ارائه می دهد. همه این کوشش ها و طرح ها یعنی نابودی انگیزه باغداری و گسترش رانت جویی و هجوم دلالها و سوداگران زمین به زیان تولید اقتصادی پایدار در باغستان سنتی قزوین است. «در حدود ۴۰درصد اراضی کت آباد دیگر در اختیار باغداران نیست و سوداگران زمین مالک آن هستند، مشاور آورث»
احداث صنایع و تغییر کاربری ها:
۱۲- تاسیس کارخانه آلومتک در جنوب بلوار آیت الله خامنه ای در سال۱۳۴۲، احداث کارخانه شیشه در جاده رشت در سال۱۳۴۴، ایجاد انبارهای شرکت نفت و توافق یا معامله با مالکین اراضی قراد آباد و تله کش همجوار جاده گاز، فقط نمونه هایی از تغییر کاربری باغستان سنتی به شمار می رود. نفوذ انواع کاربری های خدماتی، انبارها و،،، به داخل باغستان در کنار راه های شهری نظیر بلوار آیت الله طالقانی میرزا کوچک خان و… حکایت از بی توجهی نهادهایی است که خود را متولی باغستان می دانند.
احداث راهها به زیان باغستان:
۱۳- از دیگر عوامل مخرب باغستان سنتی ایجاد انواع راههای مواصلاتی محلی و منطقهای توسط صاحبان قدرت مانند راه آهن و احداث ایستگاه آن در سال۱۳۱۸ و ایجاد و تعریض جاده ها به سمت رشت، تاکستان و تهران، ایجاد جاده کمربندی نسیم شمال در سال ۱۳۶۷ جهت انتقال خط گاز، راه اندازی پایانه مسافربری در سال ۱۳۶۸ در وسعت ۴هکتار در اراضی باغستان، ایجاد بلوار شهید بهشتی و مسیر بلوار پیامبر اعظم از عبور پل در محله در زبان تا میدان شورا باعث نابودی مستقیم و غیر مستقیم اراضی وسیعی گردیده است، به ویژه محدوده های بین لبه های شهر و این بلوار در محلات درزبان، کبودستان، روح آباد، شابو (۲۴ هکتار) و کت آباد (۲۰ هکتار ) بطور جدی در معرض تغییر کاربری قرار گرفته است.
عدم تخصیص آب پایدار:
۱۴- عدم تخصیص آب کافی در هنگامه تغییر اقلیم و برداشت در بالادست رودخانه های پنج گانه ویژه آبیاری باغستان و اما و اگرها و وعده های گوناگون و حتی برداشت آب داخل باغستان از طریق احداث چاه و یا انتقال سهمیه آب چاه داخل باغستان به مناطق دیگر و عدم تخصیص آب کانال طالقان به اندازه مورد نیاز در شرایط عسرت باغستان و عجیب اینکه «در دهه ۴۰ به دلیل اعلام شهرداری مبنی بر قرارگیری تمام باغستان سنتی و قسمتی از زمین های دیم اطراف آن در طرح توسعه شهر قزوین و وجود آب کافی در رودخانه ها و عدم احساس نیاز و ساختار سنتی باغستان، سبب شد باغستان از تحت آبیاری شبکه طالقان مستثنی گردد.» بی تردید در شرایط کنونی بیان مشکلات ظلم آبی به باغستان حدیث چشم پر آب است.
بلاتکلیفی و استمرار تخریب باغستان:
۱۵- معلق قرار دادن اوضاع باغستان به واسطه عدم حمایت موثری و انگیزه بخش از طریق تهیه طرح جامع ساماندهی پایدار با مشارکت واقعی باغداران و نهادهای مدنی زیست محیطی به عنوان وجدان شهروندان به نفع تولید اقتصادی و تامین امنیت برای باغداران و ارایه خدمات اکوسیستمی برای رفاه و سلامتی شهروندان در برابر هجوم های تخریبی ناشی از اجرای پروژه های شهری و بویژه مقابله با سوداگران و رانت طلبان زمین در شرایط افزایش فشارهای تورمی، تغییر اقلیم و کمبود آب و فقدان حمایت از کنشهای مشارکتی باغداران و فعالان مدنی حامی باغستان، همه و همه باغستان را به شرایط امروزی رسانیده که بالغ بر نیمی از باغستان حال خوشی ندارد.
«بررسی تصاویر ماهواره ای و پیمایش های میدانی نشان می دهد که تنها بین سالهای ۱۳۴۷تا ۱۳۸۷ بالغ بر۷۳۰ هکتار از باغستان از بین رفته است و ۳۶۰هکتار دیگر آن در آستانه نابودی کامل قرار دارند و متاسفانه ۹۶۰هکتار از نظر آبادی در حالت زرد با حساسیت بالا قرار گرفته و اندکی غفلت به جرگه باغات در حال نابودی خواهد پیوست. ۸۰درصد باغستان تخریب شده به بافت شهری تبدیل شده اند که دلیل آن اجرای برنامه های غلط و شتابزده مسئولان شهری بوده است. قسمتی از آن نیز به دلیل تخریب شبکه آبرسانی و عدم آبیاری از بین رفته و یا رها شده اند، «مشاور آورث» در این اوضاع چگونه رونق گردشگری ممکن می شود؟
همه این تخریب ها و تغییر کاربری ها وقتی تأسف بار تر می گردد که بدانیم اگر به ازای هر ساختمان ۳درخت کاشته شود در انرژی مصرفی جهت گرمایش و تهویه شهرها ۵تا۱۰ درصد صرفه جویی می شود. در زمانه کمبود برق و گاز و آب، یادآوری مجدد گزارش مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری یعنی «آرایش نیروهای درون استانی در جهت حفظ این میراث تاریخی، طبیعی نیست» به قدر کافی روشنگر است.
عکس: باغستان سنتی قزوین-عرفان دادخواه
