در هزار و هفتصد و هفتادمین سالروز بنیانگذاری کهن شهر قزوین به دست شاپور ساسانی، یک پژوهشگر و محقق برجسته قزوینی با تاکید بر این نکته که قزوین، همواره به عنوان شهری مولد فرهنگ به شمار آمده، معتقد است: «قزوین شهری است که متناسب با فرهنگ دوران ساسانی و برای مشروعیت بخشیدن به قدرت و حکومت این سلسله ساخته شده و سوابق تاریخی قزوین، به عنوان یک شهر جامع، مولد و پویا زاییده جنبش سراسری در دوره ساسانی است که باید بیشتر مورد توجه و بررسی قرار گیرد.»
مهندس سیدمهدی مجابی، با اشاره به کمبود منابع و اسناد تاریخی ثبت شده قزوین در دوران پیش از اسلام می گوید: «متاسفانه متون تاریخی مربوط به قزوین در دوره ساسانی و پیش از دوران اسلامی بسیار مختصر است و اسناد روشن و آشکاری که بتواند سیما و چهره شهر قزوین را در آن دوران تاریخ معرفی کند، مشاهده نمیشود، اما خوشبختانه نوشتههای بسیار معتبری از نویسندگان، تاریخ نگاران و جغرافیدانان دوره اسلامی در مورد قزوین وجود دارد و دانشمندان این دوران مانند حمداله مستوفی، تاریخ نگار برجسته قزوینی، اولین قدمها را جهت ثبت و ضبط تاریخ شهر قزوین و موقعیت شهرسازی آن برداشته است.»
عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به اهمیت مکتب ارزشمند قزوین و تاثیرگذاری آن در شهرسازی میافزاید: «مکتب قزوین به اندازهای در تصمیمات شهرسازی سایر شهرها اثرگذار و دارای اهمیت است که حتی برای آشنایی با شهری مانند دهلی هندوستان باید ابتدا قزوین و تاریخ این شهر را شناخت چرا که مسجد جامع، بازار و ترکیبات کلی شهرسازی دهلی کهنه تحت تاثیر مکتب قزوین بنا شده و الهامات اولیه را از این شهر گرفته است.»
وی، مسجد جامع عتیق قزوین را به عنوان یکی از آثار فاخر دوره اسلامی در این شهر می داند و اظهار میدارد: «بافت تاریخی مسجد جامع عتیق برخلاف نظر برخی نویسندگان متاخر که از آن به عنوان مجموعه آتشکد» یاد میکنند، یکی از بناهای معتبر مربوط به دوره اسلامی و نمونه برجستهای از تمدن اسلامی محسوب میشود که میتواند مبنای سنجش دیگر آثار دوره اسلامی قرارگیرد؛ به طوری که بسیاری از مساجد در نقاط مختلف ایران از جمله مساجد جامع گلپایگان، شیراز و اصفهان تحت تاثیر این مسجد بنا شدهاند.»
مجابی با استناد به فعالیت های باستان شناسی صورت گرفته در محوطه مسجد جامع تصریح می کند: «براساس گزارشات باستانشناسی و اسناد تاریخی، در اوایل دوران اسلامی و در دوره دیلمی در طبقه زیرین این مسجد، مسجد دیگری ساخته شده که به مرور زمان بر روی این مسجد، مسجد جامع عتیق تأسیس شده است. همچنین در عمق یک و نیم متری کف مسجد سلجوقی به لایه های قبل از اسلام مربوط به دوران ساسانی، اشکانی و هخامنشی برمیخوریم که طی گزارش حفاری گروهی از متخصصان ایتالیایی، در گمانه ای به عمق ۱۲ الی ۱۴ متر از کف این مسجد آثار و سفالهای پیش از تاریخ نیز مشاهده شده است.»
این عضو هیات علمی دانشگاه با اشاره به قدمت استقرار و سکونت در شهر قزوین اضافه می کند: «دشت قزوین یک واحد جغرافیایی بزرگ و کلان است که شهر کنونی قزوین در لبه فوقانی این دشت واقع شده و به گواهی مطالعات و تحقیقات باستان شناسی سابقه استقرار و سکونت در این منطقه به هزارههای چهارم، پنجم و ششم پیش از میلاد در انتهای دشت به مناطق بویین زهرا، تپه زاغه میرسد.»
مجابی همچنین به ضرورت ایجاد زمینههای لازم برای ثبت جهانی قزوین تاکید کرده و خاطرنشان می کند: «قزوین با داشتن تاریخ و فرهنگی زنده و پایدار، آثار غنی و ارزشمند تاریخی، رویداد و مسائل مختلف اجتماعی و صنعتی و مردم علاقمند به حفظ تاریخ و هویت این شهر، شهری جهانی با ارزشهای جهانی به شمار میآید که باید با همکاری سازمان میراث فرهنگی، مدیریت شهری، زمینه های ثبت آن در فهرست آثار جهانی یونسکو فراهم شود.»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان نیز بر این باور است که حیات و تکاپوی شهروندان برای داشتن شهری زنده و پویا به حفاظت از تاریخ و هویت آن باز می گردد. محمدعلی حضرتی با اشاره به ظرفیتهای غنی قزوین برای انجام فعالیتهای علمی می گوید: «یکی از روشهای مهم فعالیت علمی، پژوهش و یافتن اسناد تازه تاریخی است که در این راستا باید از توان علمی نسل جوان و پژوهشگران تازه نفس برای معرفی هویت تاریخی و گذشته غنی این شهر بهرهمند گردید.»
این محقق قزوین پژوه میافزاید: «نهضت شهرسازی در دوره ساسانی به صورت یک تحولی عظیم در تاریخ ایران است و از میان انبوه شهرهای ساسانی که در این دوران توسط شاپور اول و شاپور ذوالاکتاف ایجاد شد، تنها شهر کنونی قزوین با تاریخ و فرهنگی غنی همچنان زنده، پویا با آثار ارزشمند و غنی پابرجا است. در دل این شهر فرهنگ و زندگی نهفته که باید این شهر را با تمام ویژگیهای کیفی آن حفظ و به عنوان یک شهر جهانی به دنیا معرفی نماییم.»
مهندس سیدمهدی مجابی، با اشاره به کمبود منابع و اسناد تاریخی ثبت شده قزوین در دوران پیش از اسلام می گوید: «متاسفانه متون تاریخی مربوط به قزوین در دوره ساسانی و پیش از دوران اسلامی بسیار مختصر است و اسناد روشن و آشکاری که بتواند سیما و چهره شهر قزوین را در آن دوران تاریخ معرفی کند، مشاهده نمیشود، اما خوشبختانه نوشتههای بسیار معتبری از نویسندگان، تاریخ نگاران و جغرافیدانان دوره اسلامی در مورد قزوین وجود دارد و دانشمندان این دوران مانند حمداله مستوفی، تاریخ نگار برجسته قزوینی، اولین قدمها را جهت ثبت و ضبط تاریخ شهر قزوین و موقعیت شهرسازی آن برداشته است.»
عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به اهمیت مکتب ارزشمند قزوین و تاثیرگذاری آن در شهرسازی میافزاید: «مکتب قزوین به اندازهای در تصمیمات شهرسازی سایر شهرها اثرگذار و دارای اهمیت است که حتی برای آشنایی با شهری مانند دهلی هندوستان باید ابتدا قزوین و تاریخ این شهر را شناخت چرا که مسجد جامع، بازار و ترکیبات کلی شهرسازی دهلی کهنه تحت تاثیر مکتب قزوین بنا شده و الهامات اولیه را از این شهر گرفته است.»
وی، مسجد جامع عتیق قزوین را به عنوان یکی از آثار فاخر دوره اسلامی در این شهر می داند و اظهار میدارد: «بافت تاریخی مسجد جامع عتیق برخلاف نظر برخی نویسندگان متاخر که از آن به عنوان مجموعه آتشکد» یاد میکنند، یکی از بناهای معتبر مربوط به دوره اسلامی و نمونه برجستهای از تمدن اسلامی محسوب میشود که میتواند مبنای سنجش دیگر آثار دوره اسلامی قرارگیرد؛ به طوری که بسیاری از مساجد در نقاط مختلف ایران از جمله مساجد جامع گلپایگان، شیراز و اصفهان تحت تاثیر این مسجد بنا شدهاند.»
مجابی با استناد به فعالیت های باستان شناسی صورت گرفته در محوطه مسجد جامع تصریح می کند: «براساس گزارشات باستانشناسی و اسناد تاریخی، در اوایل دوران اسلامی و در دوره دیلمی در طبقه زیرین این مسجد، مسجد دیگری ساخته شده که به مرور زمان بر روی این مسجد، مسجد جامع عتیق تأسیس شده است. همچنین در عمق یک و نیم متری کف مسجد سلجوقی به لایه های قبل از اسلام مربوط به دوران ساسانی، اشکانی و هخامنشی برمیخوریم که طی گزارش حفاری گروهی از متخصصان ایتالیایی، در گمانه ای به عمق ۱۲ الی ۱۴ متر از کف این مسجد آثار و سفالهای پیش از تاریخ نیز مشاهده شده است.»
این عضو هیات علمی دانشگاه با اشاره به قدمت استقرار و سکونت در شهر قزوین اضافه می کند: «دشت قزوین یک واحد جغرافیایی بزرگ و کلان است که شهر کنونی قزوین در لبه فوقانی این دشت واقع شده و به گواهی مطالعات و تحقیقات باستان شناسی سابقه استقرار و سکونت در این منطقه به هزارههای چهارم، پنجم و ششم پیش از میلاد در انتهای دشت به مناطق بویین زهرا، تپه زاغه میرسد.»
مجابی همچنین به ضرورت ایجاد زمینههای لازم برای ثبت جهانی قزوین تاکید کرده و خاطرنشان می کند: «قزوین با داشتن تاریخ و فرهنگی زنده و پایدار، آثار غنی و ارزشمند تاریخی، رویداد و مسائل مختلف اجتماعی و صنعتی و مردم علاقمند به حفظ تاریخ و هویت این شهر، شهری جهانی با ارزشهای جهانی به شمار میآید که باید با همکاری سازمان میراث فرهنگی، مدیریت شهری، زمینه های ثبت آن در فهرست آثار جهانی یونسکو فراهم شود.»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان نیز بر این باور است که حیات و تکاپوی شهروندان برای داشتن شهری زنده و پویا به حفاظت از تاریخ و هویت آن باز می گردد. محمدعلی حضرتی با اشاره به ظرفیتهای غنی قزوین برای انجام فعالیتهای علمی می گوید: «یکی از روشهای مهم فعالیت علمی، پژوهش و یافتن اسناد تازه تاریخی است که در این راستا باید از توان علمی نسل جوان و پژوهشگران تازه نفس برای معرفی هویت تاریخی و گذشته غنی این شهر بهرهمند گردید.»
این محقق قزوین پژوه میافزاید: «نهضت شهرسازی در دوره ساسانی به صورت یک تحولی عظیم در تاریخ ایران است و از میان انبوه شهرهای ساسانی که در این دوران توسط شاپور اول و شاپور ذوالاکتاف ایجاد شد، تنها شهر کنونی قزوین با تاریخ و فرهنگی غنی همچنان زنده، پویا با آثار ارزشمند و غنی پابرجا است. در دل این شهر فرهنگ و زندگی نهفته که باید این شهر را با تمام ویژگیهای کیفی آن حفظ و به عنوان یک شهر جهانی به دنیا معرفی نماییم.»
محمدرضا نیک فرجام
